HMK Madde 408 Kapsamında Tahkime Elverişlilik

Tahkime elverişlilik, uyuşmazlığın niteliği itibarıyla özel hakem yargılamasında çözülebilir olup olmadığını ifade eder. Geçerli bir tahkim anlaşması bulunsa dahi uyuşmazlık kanunen tahkime kapalıysa hakem heyeti esas hakkında geçerli karar veremez.

Bu sorun, tahkim itirazı aşamasında, hakemlerin yetki incelemesinde, hakem kararının iptali davasında ve kararın icrası veya tenfizinde gündeme gelebilir. Mahkeme tahkime elverişliliği kamu düzeni kapsamında kendiliğinden de inceleyebilir.

Taşınmazın mülkiyeti, irtifak, rehin veya taşınmaz yükü gibi ayni hakların kurulması, değiştirilmesi ya da ortadan kaldırılması doğrudan tahkime elverişli değildir. Tapu iptali ve tescil, ayni hakka dayalı terkin veya sınır uyuşmazlıkları bu kapsamda değerlendirilir.

Buna karşılık taşınmazla bağlantılı her uyuşmazlık tahkime kapalı değildir. Kira bedeli, eser sözleşmesinden doğan ücret, taşınmaz satış vaadi sözleşmesinin tazminat sonucu veya tarafların tasarruf edebileceği şahsi alacaklar tahkime elverişli olabilir. Talebin adına değil hükmün tapu sicili ve ayni hak üzerinde doğuracağı etkiye bakılır.

Tarafların sulh, kabul veya feragat yoluyla serbestçe tasarruf edemediği uyuşmazlıklar hakem önüne götürülemez. Kişisel durum, evlenme ve boşanma, soybağı, velayet ve vesayet gibi alanlar buna örnektir.

İflas kararının verilmesi yalnızca iki tarafı değil bütün alacaklıları etkilediğinden bu yetki devlet mahkemesine aittir. Bununla birlikte takipli iflasta, borçlunun itirazı üzerine önce alacağın varlığı ve miktarı inceleniyorsa bu ön aşamanın tahkime elverişliliği ayrıca değerlendirilir. Hukuk Genel Kurulu, 21.12.2021 tarihli, 2019/574 E. ve 2021/1710 K. sayılı kararında süreci bölünmez bir bütün kabul etmişti. Kurul, 01.10.2025 tarihli, 2025/512 E. ve 2025/591 K. sayılı yeni kararında önceki yaklaşımından ayrılmış; geçerli tahkim şartı bulunan takipli iflasta, itiraz edilen alacağın varlığı ve miktarının önce tahkimde belirlenmesi gerektiğini, iflas kararının ise yine asliye ticaret mahkemesince verileceğini kabul etmiştir. Bu ayrım doğrudan iflas sebepleri ile itiraz edilmeksizin kesinleşen takipler bakımından aynı sonucu doğurmaz.

Bir uyuşmazlıkta emredici hüküm veya kamu düzeni kuralı bulunması, tek başına tahkime elverişsiz olduğu anlamına gelmez. Hakemler emredici kuralları uygulamakla yükümlüdür. Asıl ölçüt, tarafların uyuşmazlık konusu hak üzerinde tasarruf yetkisine sahip olup olmadığıdır.

Rekabet, fikri mülkiyet, şirketler veya iş hukuku gibi alanlarda emredici hükümler yoğun olsa da her talep otomatik olarak tahkime kapalı değildir. Talebin üçüncü kişilere etkisi, statü yaratıp yaratmadığı ve kanunun münhasır mahkeme yetkisi öngörüp öngörmediği incelenmelidir.

Pay sahipleri sözleşmesi, pay devri bedeli, tazminat ve sözleşmesel yükümlülükler tahkime elverişli olabilir. Buna karşılık genel kurul kararının iptali, şirketin feshi veya ticaret sicilinde herkese karşı sonuç doğuracak kararlar bakımından öğretide ve uygulamada farklı değerlendirmeler görülebilir.

Tahkim şartı hazırlanırken “şirketle ilgili bütün uyuşmazlıklar” gibi geniş bir ifade yerine, tahkime elverişli sözleşmesel taleplerin kapsamı açık belirlenmelidir.

İşçinin veya tüketicinin dava açılmadan önce tahkim şartıyla mahkemeye erişim hakkından vazgeçmesi, koruyucu emredici hükümler nedeniyle geçerlilik sorunu doğurabilir. Uyuşmazlık doğduktan sonra yapılan tahkim anlaşmasının durumu farklı değerlendirilebilir.

Zorunlu arabuluculuğun bulunması da tahkimle aynı kurum değildir. Tahkim şartı olsa dahi dava şartı arabuluculuğun uygulanıp uygulanmayacağı, uyuşmazlığın ve talebin niteliğine göre ayrıca incelenir.

HMK 408 millî tahkim bakımından uygulanır. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu da Türkiye'de bulunan taşınmazlar üzerindeki ayni haklar ile iki tarafın iradelerine tabi olmayan uyuşmazlıklarda benzer sınırlama getirir.

Yabancı hakem kararının tenfizinde New York Sözleşmesi ve MÖHUK uyarınca Türk hukukuna göre tahkime elverişlilik ayrıca denetlenebilir. Tahkim yeri yabancı olsa bile Türkiye'de ayni sonuç doğuracak talepler bakımından risk devam eder.

Sözleşmedeki bazı talepler tahkime elverişli, bazıları elverişsiz olabilir. Tahkim şartının ayrılabilirliği ve taleplerin bölünebilirliği incelenir. Hakemler sözleşmesel tazminata karar verebilirken tapu sicilinde ayni değişiklik yaratacak hüküm kuramayabilir.

Taleplerin yapay biçimde bölünmesi çelişkili karar riskini artırır. Dava ve tahkim stratejisi hazırlanırken uyuşmazlığın tamamı haritalandırılmalıdır.

Tahkim itirazında bulunan taraf geçerli yazılı tahkim anlaşmasını sunmalıdır. Karşı taraf, tahkim anlaşmasının geçersiz, uygulanamaz veya uyuşmazlığın tahkime elverişsiz olduğunu ileri sürebilir. Mahkeme, ilk itirazı sözleşmenin kapsamı ve talebin gerçek niteliği üzerinden değerlendirir.

Hakem kararı verildikten sonra tahkime elverişsizlik iptal sebebi oluşturabilir. Bu nedenle konu yalnızca yargılamanın başındaki görev itirazı olarak görülmemelidir.

Taşınmazla ilgili her uyuşmazlığı tahkime kapalı saymak, kamu düzeni kavramını tahkime elverişlilikle eşitlemek, iflas ve kişisel durum davalarını tahkim şartına dahil etmek ve sözleşmesel alacak ile ayni hak talebini ayırmamak sık hatalardır.

Tahkim şartı hazırlanırken yalnızca “tüm uyuşmazlıklar tahkimde çözülür” demek yeterli değildir. Tarafların tasarruf yetkisi, talebin üçüncü kişilere etkisi ve kararın ayni ya da statü doğuran sonucu önceden incelenmelidir. Aksi hâlde yıllar süren tahkim sonunda kararın iptali veya tenfizinin reddi riski doğar.

Uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığının yanlış değerlendirilmesi, mahkeme ve hakem süreçlerinin paralel yürütülmesine ve ciddi maliyete neden olabilir. Tahkim şartınızın ve taleplerinizin kapsamlı değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Güncellik notu: Metin 31 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuat ve doğrulanabilen içtihat bilgileri esas alınarak hazırlanmıştır.