Yapay Zekâ Sözleşmeleri, Veri ve Telif Riskleri: Süreler, Deliller ve Hukuki Yollar

Bu makale üretken veya karar destek amaçlı yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesi, tedariki ve kurumsal kullanımında veri, telif, sorumluluk ve çıktı güvenliği hükümlerini inceler. İnceleme yalnız uyuşmazlık çıktıktan sonraki dava sürecini değil; işlemin kurulması, bildirim veya başvuru aşaması, delillerin hazırlanması, geçici koruma ihtiyacı ve kararın uygulanması gibi bağlantılı meseleleri de kapsar. Süreç, yapay zekâ sağlayıcılarını, yazılım geliştiricileri, kurumsal kullanıcıları ve teknoloji yatırımı yapan şirketleri doğrudan ilgilendirir.

Bu alandaki temel risk şudur: sağlayıcının genel kullanım koşullarının kurumsal veriyi, ticari sırrı ve çıktı sorumluluğunu yeterince düzenlediğinin varsayılması beklenmeyen veri aktarımı ve hak sahipliği sorunları doğurabilir. Bu risk, yalnız davanın veya başvurunun reddedilmesi anlamına gelmez; kimi dosyalarda talebin başka bir hukuki yola dönüşmesine, delil gücünün zayıflamasına, teminat veya icra sorunlarına ve ilave yargılama giderlerine neden olabilir. İlk inceleme, iddia ile ulaşılmak istenen sonuç arasında hukuken kurulabilir bir bağ bulunup bulunmadığını da ortaya koymalıdır.

Mevzuat incelemesi, talebin hukuki sebebini ve izlenecek başvuru yolunu birbirinden ayırarak yapılmalıdır.

• 6698 sayılı Kanun ve Kurumun üretken yapay zekâ rehberleri
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
• Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet, eser, ayıp ve sorumluluk hükümleri
• Türk Ticaret Kanunu’nun ticari sır ve haksız rekabet hükümleri
• Kullanım alanına göre sektörel düzenlemeler

Bu alanın genel kanuni çerçevesinde 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu yer alır. Ancak maddelerin uygulanabilirliği olay ve işlem tarihine göre belirlenir. Yönetmelik, tebliğ, tarife, parasal sınır veya elektronik başvuru usulü gibi değişebilen düzenlemeler yayımdan ve somut başvurudan önce güncel resmî metinden yeniden kontrol edilmelidir.

• Sistemin hangi amaçla ve hangi risk seviyesinde kullanılacağının belirlenmesi
• Eğitim, ince ayar ve istem verilerinin hukuki kaynağının açıklanması
• Çıktının insan denetimi olmadan bağlayıcı karar üretip üretmediğinin düzenlenmesi
• Telif, üçüncü kişi iddiası, güvenlik ve hizmet kesintisi sorumluluğunun paylaşılması

Bu şartlardan birinin eksik olması, her dosyada aynı sonucu doğurmaz. Bazı eksiklikler tamamlanabilirken bazıları sürenin geçirilmesi, taraf sıfatının bulunmaması veya yanlış hukuki yolun seçilmesi nedeniyle esasa girilmesini engeller. Şartların olay tarihindeki mevzuata ve eldeki belgelere göre ayrı ayrı karşılanması gerekir.

Yapay zekâ kullanımında tek bir özel başvuru süresi yoktur. Veri ihlali, ilgili kişi başvurusu, sözleşme ayıbı, telif ihlali veya idari yaptırım bakımından farklı süreler uygulanır. Türkiye’de genel yapay zekâ kanunu bulunduğu varsayılmadan, mevcut mevzuat kullanım senaryosuna göre uygulanmalıdır.

Özellikle kısa başvuru rejimlerinde kararın veya ödeme emrinin tam örneği ile tebligat kaydı aynı gün temin edilmelidir. Süreyi durdurduğu düşünülerek yapılan yanlış bir başvuru, esas yol bakımından süre kaybına neden olabilir.

Uyuşmazlığın niteliğine göre ticaret, fikrî haklar, tüketici, iş veya idare mahkemeleri görevli olabilir. Kişisel veri yönünden Kişisel Verileri Koruma Kurumu; sektörel uygulamalarda ilgili düzenleyici kurumlar yetkilidir.

Görev kamu düzenine ilişkin olabildiğinden tarafların anlaşmasıyla değiştirilemeyebilir. Yetki bakımından ise kesin yetki, genel yetki, sözleşmedeki yetki kaydı ve özel kanun hükümleri birlikte incelenir. Yanlış mercie başvurunun süreyi koruyup korumadığı ayrıca araştırılmalıdır. Bazı dosyalarda aktarım veya görevsizlik sonrası devam mümkün olsa bile, özel ve kısa süreli başvurularda bunun güvenli bir yöntem olduğu varsayılmamalıdır.

İspat yükü her iddia için aynı tarafa ait değildir. Talep, savunma ve karşı iddia ayrılarak aşağıdaki belgeler kronolojik biçimde dosyalanmalıdır:

• Teknik ve fonksiyonel şartname
• Model kartı, veri kaynağı ve değerlendirme kayıtları
• Sağlayıcı kullanım koşulları ve veri işleme eki
• İstem, çıktı ve insan onay logları
• Güvenlik testi ve hata raporları
• Telif lisansı ve içerik filtreleme kayıtları

Delil listesi kapalı değildir. Tanık, bilirkişi, keşif, kurum kayıtları, ticari defterler veya elektronik veriler uyuşmazlığın niteliğine göre kullanılabilir. Hukuka aykırı elde edilen kayıtların dosyaya sunulması ayrı bir sorumluluk doğurabileceği gibi delilin değerlendirme dışı bırakılmasına da yol açabilir. İspat yükü, hangi tarafın hangi hukuki vakıadan kendi lehine sonuç çıkardığı esas alınarak belirlenir.

Mevcut yargısal çerçeve, yapay zekâyı bağımsız sorumluluk sahibi kişi kabul etmez; zarar, sistemi geliştiren, sağlayan veya kullanan kişilerin kusuru, sözleşmesi ve risk kontrolü üzerinden değerlendirilir. Otomatik çıktı, karar veren insan veya kurumun sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz. Dijital uyuşmazlıklarda mahkemeler ve idari merciler, yalnız yazılı politika metinlerine değil, verinin fiilen hangi amaçla toplandığına, kimlerle paylaşıldığına, erişim yetkilerine ve güvenlik tedbirlerine bakar. Ekran görüntüsü tek başına her zaman yeterli olmayabilir; kaynağın, tarihin ve bütünlüğün korunması gerekir. Yüksek mahkeme veya bölge mahkemesi kararları, olayın tarihi, uygulanan hüküm ve kararın verildiği uyuşmazlıkla bağlantısı görülmeden emsal olarak kullanılmamalıdır. Bu makalede doğrulanmamış esas ve karar numarasına yer verilmemiştir; somut dosyada resmî karar veri tabanından güncel içtihat taraması ayrıca yapılmalıdır.

Yapay zekâ çıktısının eser niteliği, eğitim verisinin kullanımı ve model sağlayıcının tazmin yükümlülüğü henüz yeknesak değildir. Sözleşmede belirsiz alanların “mevzuat ne derse” ifadesine bırakılması yerine somut risk paylaşımı kurulmalıdır. Yapay zekâ sistemlerinde sorumluluğun geliştirici, sağlayıcı, kurumsal kullanıcı ve son kullanıcı arasında nasıl dağıtılacağı; eğitim verilerinin hukuki statüsü ve otomatik kararların denetlenebilirliği güncel tartışma alanlarıdır. Mevcut kurallar, teknolojiye özgü risklere somut kullanım üzerinden uygulanmalıdır. Öğretideki görüşler, bağlayıcı bir kanun hükmü veya mahkeme kararı gibi sunulamaz. Buna rağmen kavramların sınırının belirlenmesi, farklı çözüm ihtimallerinin görülmesi ve mevzuatın amacına uygun yorum yapılması bakımından önemlidir. Kaynağı ve güncelliği doğrulanmayan isim veya eser atfı kullanılmamalıdır.

Dosyanın sağlıklı yürütülmesi için işlem sırasının baştan kurulması gerekir. Uygulamada izlenecek temel çalışma planı şöyledir:

1. Kullanım senaryosu ve yasak kullanım listesini oluşturmak
2. Veri akışı ile yurt dışı aktarımını haritalamak
3. Model eğitimi için müşteri verisinin kullanılıp kullanılmayacağını belirlemek
4. Çıktı doğrulama ve insan onayı süreçleri kurmak
5. Fikrî hak, tazmin, denetim ve kayıt hükümlerini müzakere etmek
6. Model değişikliği, alt işleyen ve olay bildirimi süreçlerini sözleşmeye bağlamak

Başvuru yapıldıktan sonra dosyanın pasif biçimde beklenmesi doğru değildir. Tebligatlar, ara kararlar, eksik belge talepleri ve süreler düzenli olarak izlenmelidir.

İlk görüşmede yalnız olayın kısa anlatımıyla yetinilmemelidir. Yapay Zekâ Sözleşmeleri, Veri ve Telif Riskleri yönünden karar veya sözleşmenin tam metni, ekleri, tebligat kayıtları, yapılan ödemeler, karşı tarafın açıklamaları ve önceki başvurular kronolojik olarak incelenmelidir. Sağlayıcının genel kullanım koşullarının kurumsal veriyi, ticari sırrı ve çıktı sorumluluğunu yeterince düzenlediğinin varsayılması beklenmeyen veri aktarımı ve hak sahipliği sorunları doğurabilir. Bu nedenle dosyaya yeni belge eklenirken belgenin hangi iddiayı ispatladığı ve usulün hangi aşamasında sunulabileceği açıkça belirlenmelidir.

Geçici hukuki koruma talep edilecekse, yalnız hakkın varlığına ilişkin açıklama yeterli olmayabilir. Gecikme nedeniyle doğabilecek somut zarar, karşı tarafın mal veya hukuki durumunda beklenen değişiklik ve talep edilen tedbirin ölçülülüğü belgelerle gösterilmelidir. Talebin kapsamı, esas davada istenebilecek sonucu peşinen sağlayacak şekilde ölçüsüz kurulmamalıdır.

• Çalışanların onaysız genel amaçlı araçlara müşteri verisi yüklemesine izin vermek
• Model çıktısını insan kontrolü olmadan hukuki veya finansal karar olarak kullanmak
• Eğitim verisi kullanımını sözleşmede düzenlememek
• Telif ihlali tazmin yükümlülüğünü belirsiz bırakmak
• Model ve alt işleyen değişikliklerinde bildirim hakkı almamak

Bu hataların ortak sonucu, hukuken tartışılabilecek bir talebin usul engeline takılması veya delil değerinin zayıflamasıdır. Başvuru metninin uzun olması, yanlış tarafı, eksik talebi veya süresi geçmiş bir işlemi telafi etmez. Dosya, somut iddia–hukuki dayanak–delil–talep bağlantısı kurulacak şekilde hazırlanmalıdır.

Bu konuya ilişkin belgeler incelenmeden kesin kanaat kurulması doğru değildir. Talebin dayanağı, karşı tarafın muhtemel savunması ve yargısal denetimin sınırı belirlendiğinde gerçekçi bir yol haritası oluşturulabilir.

Yayımlanmış genel bilgi, dosyanın taraflarını, tarihlerini ve belgelerini içeren somut hukuki görüşün yerine geçmez. Bir hükmün güncel olması da tek başına uyuşmazlığa uygulanacağı anlamına gelmez; geçiş hükümleri, sözleşme tarihi, usul kazanımları ve önceki işlemler ayrıca incelenmelidir.