CISG Kapsamında Uluslararası Satış Sözleşmeleri: Süreler, Deliller ve Hukuki Yollar

Bu makale farklı ülkelerdeki işyerleri arasında mal satışında Birleşmiş Milletler Uluslararası Mal Satım Sözleşmeleri Sözleşmesinin uygulanmasını inceler. İnceleme yalnız uyuşmazlık çıktıktan sonraki dava sürecini değil; işlemin kurulması, bildirim veya başvuru aşaması, delillerin hazırlanması, geçici koruma ihtiyacı ve kararın uygulanması gibi bağlantılı meseleleri de kapsar. Süreç, ihracatçıları, ithalatçıları, üreticileri ve uluslararası distribütörleri doğrudan ilgilendirir.

Bu alandaki temel risk şudur: sözleşmede Türk hukuku seçilmesinin CISG’yi otomatik dışladığının sanılması, uygulanacak maddi hukuk ve ayıp ihbarı bakımından beklenmeyen sonuç doğurabilir. Bu risk, yalnız davanın veya başvurunun reddedilmesi anlamına gelmez; kimi dosyalarda talebin başka bir hukuki yola dönüşmesine, delil gücünün zayıflamasına, teminat veya icra sorunlarına ve ilave yargılama giderlerine neden olabilir. İlk inceleme, iddia ile ulaşılmak istenen sonuç arasında hukuken kurulabilir bir bağ bulunup bulunmadığını da ortaya koymalıdır.

Uygulanacak kurallar, uyuşmazlığın maddi niteliği ile başvurunun görüleceği usulü birlikte kapsar.

• Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi (CISG)
• 5718 sayılı Kanun
• Türk Borçlar Kanunu; CISG’nin düzenlemediği veya dışlandığı konularda
• Incoterms kuralları; sözleşmeye dahil edildiği ölçüde

Bu alanın genel kanuni çerçevesinde 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu yer alır. Ancak maddelerin uygulanabilirliği olay ve işlem tarihine göre belirlenir. Yönetmelik, tebliğ, tarife, parasal sınır veya elektronik başvuru usulü gibi değişebilen düzenlemeler yayımdan ve somut başvurudan önce güncel resmî metinden yeniden kontrol edilmelidir.

• Tarafların işyerlerinin CISG’nin uygulama koşullarını karşılaması
• Satışın Sözleşme kapsamı dışında kalan tüketici veya hizmet ağırlıklı işlem olmaması
• CISG’nin açıkça dışlanıp dışlanmadığının belirlenmesi
• Teslim, uygunluk, muayene ve ihbar yükümlülüklerinin yerine getirilmesi

Bu şartlardan birinin eksik olması, her dosyada aynı sonucu doğurmaz. Bazı eksiklikler tamamlanabilirken bazıları sürenin geçirilmesi, taraf sıfatının bulunmaması veya yanlış hukuki yolun seçilmesi nedeniyle esasa girilmesini engeller. Şartların olay tarihindeki mevzuata ve eldeki belgelere göre ayrı ayrı karşılanması gerekir.

CISG, alıcının malı koşulların izin verdiği en kısa sürede muayene etmesini ve ayıbı makul süre içinde bildirmesini öngörür; kural olarak teslimden itibaren iki yıllık üst bildirim sınırı vardır. Dava zamanaşımı CISG’de düzenlenmediğinden uygulanacak ulusal hukuka göre ayrıca belirlenir.

Süre hesabında tebliğ günü kural olarak hesaba katılmasa da elektronik bildirim, fiilî öğrenme, iş günü ve özel kısa süre düzenlemeleri sonucu değiştirebilir. Başlangıç ve son gün, dosya belgesi üzerinden yazılı olarak hesaplanmalıdır.

Yetkili mahkeme veya tahkim yeri, geçerli yetki/tahkim şartı ve 5718 sayılı Kanun üzerinden belirlenir. CISG’nin maddi hukuk olarak uygulanması, uyuşmazlığın hangi ülkede görüleceğini tek başına belirlemez.

Görev kamu düzenine ilişkin olabildiğinden tarafların anlaşmasıyla değiştirilemeyebilir. Yetki bakımından ise kesin yetki, genel yetki, sözleşmedeki yetki kaydı ve özel kanun hükümleri birlikte incelenir. Yanlış mercie başvurunun süreyi koruyup korumadığı ayrıca araştırılmalıdır. Bazı dosyalarda aktarım veya görevsizlik sonrası devam mümkün olsa bile, özel ve kısa süreli başvurularda bunun güvenli bir yöntem olduğu varsayılmamalıdır.

İspat planı, iddia ortaya çıktıktan sonra rastgele belge toplanmasına bırakılmamalıdır. Aşağıdaki kayıtlar çoğu dosyada temel inceleme malzemesidir:

• Satış sözleşmesi ve sipariş teyitleri
• Teknik şartname ve numune onayları
• Incoterms ve taşıma belgeleri
• Muayene, kalite ve ayıp ihbar kayıtları
• Fatura, akreditif ve ödeme belgeleri
• Taraf yazışmaları ve telafi teklifleri

Delil listesi kapalı değildir. Tanık, bilirkişi, keşif, kurum kayıtları, ticari defterler veya elektronik veriler uyuşmazlığın niteliğine göre kullanılabilir. Hukuka aykırı elde edilen kayıtların dosyaya sunulması ayrı bir sorumluluk doğurabileceği gibi delilin değerlendirme dışı bırakılmasına da yol açabilir. İspat yükü, hangi tarafın hangi hukuki vakıadan kendi lehine sonuç çıkardığı esas alınarak belirlenir.

Mahkeme ve hakem heyetleri CISG’yi uluslararası niteliğini gözeterek yorumlar; iç hukuktaki ayıp kavramlarını otomatik aktarmak doğru değildir. Esaslı ihlal, sözleşmeden beklenen menfaatten önemli ölçüde yoksun bırakma üzerinden değerlendirilir. Mahkeme ve hakem heyetleri öncelikle geçerli bir hukuk veya tahkim seçimi bulunup bulunmadığını, tarafların yetkisini ve sözleşmenin uluslararası niteliğini inceler. Tanıma ve tenfizde esasa yeniden girilmez; fakat savunma hakkı, kamu düzeni ve kararın kesinliği gibi şartlar denetlenir. Yüksek mahkeme veya bölge mahkemesi kararları, olayın tarihi, uygulanan hüküm ve kararın verildiği uyuşmazlıkla bağlantısı görülmeden emsal olarak kullanılmamalıdır. Bu makalede doğrulanmamış esas ve karar numarasına yer verilmemiştir; somut dosyada resmî karar veri tabanından güncel içtihat taraması ayrıca yapılmalıdır.

Standart şartların sözleşmeye dahil olup olmadığı, e-posta sipariş zincirinde çelişen genel işlem koşulları ve CISG’nin açık dışlanması tartışmalıdır. “Türk hukuku uygulanır” kaydı tek başına her zaman dışlama iradesi sayılmayabilir. Tahkimin taraf iradesine dayanması ile kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kuralların sınırı; çok taraflı sözleşmelerde tahkim şartının kimleri bağladığı güncel tartışmalardır. Ticari hız, usul güvencelerinden vazgeçilmesi anlamına gelmez. Öğretideki görüşler, bağlayıcı bir kanun hükmü veya mahkeme kararı gibi sunulamaz. Buna rağmen kavramların sınırının belirlenmesi, farklı çözüm ihtimallerinin görülmesi ve mevzuatın amacına uygun yorum yapılması bakımından önemlidir. Kaynağı ve güncelliği doğrulanmayan isim veya eser atfı kullanılmamalıdır.

Dosyanın sağlıklı yürütülmesi için işlem sırasının baştan kurulması gerekir. Uygulamada izlenecek temel çalışma planı şöyledir:

1. Taraf işyerleri ve hukuk seçimini incelemek
2. Mal tanımı, teknik özellik ve teslim şartını netleştirmek
3. Muayene ve ayıp ihbar prosedürü kurmak
4. Incoterms ile risk ve masraf geçişini yazmak
5. Ödeme, belge ve mülkiyet şartlarını ayırmak
6. Fesih, ikame mal ve tazminat seçeneklerini CISG’ye göre değerlendirmek

Bu sıra, olayın özelliğine göre değişebilir. Ancak belge ve süre kontrolü yapılmadan talep metnine geçilmesi, hukuki sebebin yanlış kurulmasına veya gereksiz bir dava açılmasına yol açabilir.

İlk görüşmede yalnız olayın kısa anlatımıyla yetinilmemelidir. CISG Kapsamında Uluslararası Satış Sözleşmeleri yönünden karar veya sözleşmenin tam metni, ekleri, tebligat kayıtları, yapılan ödemeler, karşı tarafın açıklamaları ve önceki başvurular kronolojik olarak incelenmelidir. Sözleşmede türk hukuku seçilmesinin cisg’yi otomatik dışladığının sanılması, uygulanacak maddi hukuk ve ayıp ihbarı bakımından beklenmeyen sonuç doğurabilir. Bu nedenle dosyaya yeni belge eklenirken belgenin hangi iddiayı ispatladığı ve usulün hangi aşamasında sunulabileceği açıkça belirlenmelidir.

Geçici hukuki koruma talep edilecekse, yalnız hakkın varlığına ilişkin açıklama yeterli olmayabilir. Gecikme nedeniyle doğabilecek somut zarar, karşı tarafın mal veya hukuki durumunda beklenen değişiklik ve talep edilen tedbirin ölçülülüğü belgelerle gösterilmelidir. Talebin kapsamı, esas davada istenebilecek sonucu peşinen sağlayacak şekilde ölçüsüz kurulmamalıdır.

• CISG’yi hukuk seçimi nedeniyle otomatik dışlanmış saymak
• Ayıp ihbarını ayrıntı ve süre olmadan genel yapmak
• Incoterms’i mülkiyet geçişi kuralı sanmak
• Dava zamanaşımını CISG’de aramak
• Standart şartların karşı tarafa ulaştığını belgelememek

Bu hataların ortak sonucu, hukuken tartışılabilecek bir talebin usul engeline takılması veya delil değerinin zayıflamasıdır. Başvuru metninin uzun olması, yanlış tarafı, eksik talebi veya süresi geçmiş bir işlemi telafi etmez. Dosya, somut iddia–hukuki dayanak–delil–talep bağlantısı kurulacak şekilde hazırlanmalıdır.

CISG Kapsamında Uluslararası Satış Sözleşmeleri bakımından sağlıklı bir sonuca ulaşmak, olayın doğru hukuki kuruma yerleştirilmesine bağlıdır. Tarafların işyerlerinin CISG’nin uygulama koşullarını karşılaması ile teslim, uygunluk, muayene ve ihbar yükümlülüklerinin yerine getirilmesi birlikte sağlanmadan yalnız haklılık anlatısına dayanmak yeterli olmaz.

Yayımlanmış genel bilgi, dosyanın taraflarını, tarihlerini ve belgelerini içeren somut hukuki görüşün yerine geçmez. Bir hükmün güncel olması da tek başına uyuşmazlığa uygulanacağı anlamına gelmez; geçiş hükümleri, sözleşme tarihi, usul kazanımları ve önceki işlemler ayrıca incelenmelidir.