Medeni Usul Hukuku · · ≈4 dk okuma
Adli Yardımdan Yararlanacak Kişiler ve Güncel Hukuki Durum: HMK Madde 334
Adli yardımın mali yetersizlik ve açıkça dayanaktan yoksun olmama şartları, tüzel kişiler yönünden AYM iptali ve başvuru belgeleri açıklanır.
Yargılama giderlerini karşılayamamak, haklı bir talebin mahkeme önüne taşınmasını fiilen imkânsız hâle getirmemelidir. Adli yardım bu engeli azaltır; ancak otomatik bir muafiyet değildir. Mali yetersizlik ile talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması birlikte incelenir.
Hukuki Çerçeve ve Kavram
Adli yardım, yargılama ve takip giderlerinin devletçe kesin olarak üstlenilmesi değil, kanunda gösterilen giderlerden geçici muafiyet ve gerektiğinde avukat görevlendirilmesi sağlayan usul kurumudur. Karar, davanın esasındaki haklılık hakkında kesin kanaat oluşturmaz.
İlgili Mevzuat Hükümleri
HMK 334/1, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeden yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücü bulunmayan gerçek kişilerin, talepleri açıkça dayanaktan yoksun değilse adli yardımdan yararlanabileceğini düzenler. HMK 334/3, yabancılar bakımından ayrıca karşılıklılık şartı getirir. Maddenin kamuya yararlı dernek ve vakıfları düzenleyen ikinci fıkrası, Anayasa Mahkemesinin 24.09.2024 tarihli, 2024/78 E., 2024/164 K. sayılı kararıyla iptal edilmiş; iptal 21.08.2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu nedenle eski ikinci fıkra artık uygulanamaz.
Düzenlemenin Kapsamı
İptal sonrasında özel hukuk tüzel kişilerinin adli yardım taleplerinin kategorik olarak sırf tüzel kişi oldukları gerekçesiyle reddedilmesi, AYM kararının gerekçesiyle bağdaşmaz. Bununla birlikte kanun koyucunun yeni bir ayrıntılı düzenleme yapıp yapmadığı ve başvurunun hangi ölçütlerle değerlendirileceği yayın tarihinde ayrıca kontrol edilmelidir. Gerçek kişiler bakımından gelir, malvarlığı, borçlar, bakmakla yükümlü olunan kişiler ve yargılama giderinin büyüklüğü birlikte ele alınır.
Başvuru ve İnceleme Usulü
Talep, asıl talep veya savunmanın özetiyle birlikte mahkemeye sunulur. HMK 336/2 gereğince başvuran, iddiasının dayanağı olan delilleri ve mali durumunu gösteren belgeleri ibraz etmelidir. Mahkeme gerekli görürse ek belge isteyebilir. Ret kararı gerekçeli olmalı; yalnız tapu veya araç kaydı bulunması, bunların gerçek ekonomik değeri ve kullanılabilirliği incelenmeden tek başına ret nedeni yapılmamalıdır.
Süreler, Görevli ve Yetkili Merci
Adli yardım dava açılmadan önce, dava dilekçesiyle birlikte veya yargılamanın devamında istenebilir. Kanun yolu aşamasında da o aşamanın giderleri bakımından yeniden değerlendirme yapılabilir. Talebin reddine karşı HMK 337’de düzenlenen itiraz süresi ve mercii kararın tebliğiyle birlikte dikkatle takip edilmelidir.
İspat, Delil ve Dosya Yönetimi
Gelir belgesi, SGK kaydı, banka hesapları, kira gideri, aile nüfus kayıtları, borç ve icra dosyaları, taşınır-taşınmaz kayıtları, engellilik veya bakım giderleri ve sosyal yardım belgeleri birlikte sunulabilir. Belgeler başvuru tarihine yakın olmalı; yalnız muhtarlık fakirlik belgesiyle yetinilmemelidir.
Yargıtay, Anayasa Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi Uygulaması
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 04.12.2024 tarihli, 2024/710 E., 2024/614 K. sayılı kararında ödeme gücünden yoksunluk ile talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması şartlarının ayrı ayrı incelenmesi gerektiği, mali durum belgelerinin sunulmasının zorunlu olduğu belirtilmiştir. AYM’nin 2024/78 E., 2024/164 K. sayılı iptal kararı ise özel hukuk tüzel kişilerinin kategorik olarak dışlanmasını mahkemeye erişim hakkı bakımından ölçüsüz bulmuştur.
Doktrindeki Görüşler ve Uygulamadaki Tartışmalar
Adli yardımın amacı yoksulluğu belgeleyen kişiye ayrıcalık tanımak değil, taraflar arasındaki usulî silah eşitliğini korumaktır. Mali yetersizlik mutlak yoksulluk anlamına gelmez; giderin ödenmesi kişinin ve ailesinin olağan geçimini ciddi biçimde sarsıyorsa koşul oluşabilir. Esasa ilişkin değerlendirme ise tam ispat değil, talebin ilk bakışta açıkça temelsiz olup olmadığının kontrolüdür.
Somut Olaylarda Dikkat Edilmesi Gerekenler
Başvuru dilekçesinde aylık gelir ve giderler rakamla gösterilmeli, yüksek tutarlı dava veya bilirkişi giderinin aile bütçesine etkisi açıklanmalıdır. Tüzel kişi başvurularında bilanço, nakit akışı, banka kayıtları ve borçluluk durumu sunulmalı; AYM iptalinin yürürlük tarihi açıkça belirtilmelidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Yalnız fakirlik belgesine dayanmak
- Mali durum belgelerini güncel sunmamak
- Adli yardım kararını kesin gider muafiyeti sanmak
- Talebin dayanağını ve delillerini hiç açıklamamak
- 21.08.2025’te yürürlükten kalkan HMK 334/2’yi hâlen geçerli gibi uygulamak
Hukuki Değerlendirme
Adli yardım incelemesi kalıp ifadelerle yapılamaz. Mahkeme, ödeme gücünü gerçek verilerle; talebin ciddiyetini ise dosyanın ilk görünümüyle değerlendirmelidir. Özellikle HMK 334/2’nin yürürlükten kalktığı tarih gözden kaçırılmamalıdır.
Sonuç
Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
Kaynak ve Doğrulama Notları
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 334-340
- AYM, 24.09.2024, 2024/78 E., 2024/164 K.; RG 21.11.2024/32729
- Yargıtay HGK, 04.12.2024, 2024/710 E., 2024/614 K.
- Kaynak PDF: blog-mevzuat-hmk-madde-334-adli-yardimdan-yararlanacak-kisiler-36f3e51d.pdf
Sık Sorulan Sorular
Her durumda değil. Yargılama giderlerinden geçici muafiyet ve gerekiyorsa avukat görevlendirilmesi farklı koşullara tabidir.
Telif ve Kullanım
Bu sitedeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Günser + Partners (Law & Consultancy)'a aittir. İçeriklerin kopyalanarak veya özetlenerek izinsiz biçimde başka internet sitelerinde yayımlanması hâlinde hukuki ve cezai yollara başvurulur. Avukat meslektaşların makale içeriklerini dava dilekçelerinde kullanması serbesttir.
Hukuki Bilgilendirme ve Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık veya somut olay bakımından görüş niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık, kendi koşulları, süreleri, delilleri ve güncel mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. İçeriğe dayanılarak işlem yapılması hak kaybına yol açabilir. Makalenin okunması veya iletişime geçilmesi tek başına avukat müvekkil ilişkisi kurmaz.
Hukuki durumunuzu birlikte değerlendirebiliriz
Meselenizi doğrudan avukatlarımıza ileterek size uygun bir görüşme için randevu talep edebilirsiniz. Başvurunuz, olayın niteliğine göre özenle değerlendirilir.