HMK 156 Kapsamında Tutanağın İspat Gücü
· ≈4 dk okuma · Medeni Usul Hukuku
HMK 156 uyarınca yargılama işlemlerinin tutanakla ispatı, tutanağın düzeltilmesi, ispat değeri ve kanun yolu bakımından doğurduğu sonuçlar açıklanmıştır.
Kanun metni · 6100 sayılı HMK · Madde 156
Tutanağın ispat gücü
(1) Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri, ancak tutanakla ispat olunabilir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · 2 Kasım 2026 tarihli güncel metin
Hukuk yargılamasında duruşmada ne söylendiği, hangi ara kararın verildiği, tarafın hazır olup olmadığı veya bir usul işleminin yapılıp yapılmadığı sonradan tanıkla ya da taraf beyanıyla değil, kural olarak duruşma tutanağıyla belirlenir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 156. maddesi bu nedenle kısa, fakat sonuçları ağır bir düzenlemedir.
i. Tutanağın ispat gücü ne anlama gelir?
HMK 156’ya göre ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunabilir. Buradaki kural, uyuşmazlığın maddi vakıalarının yalnız tutanakla ispatlanacağı anlamına gelmez. Düzenlemenin konusu, mahkeme önünde gerçekleştirilen usul işlemleridir.
Örneğin aşağıdaki hususlarda esas alınacak belge tutanaktır:
- Tarafın veya vekilinin duruşmaya katılıp katılmadığı,
- Beyan, kabul, feragat, sulh veya yemin işleminin gerçekleşip gerçekleşmediği,
- Tanık ya da bilirkişinin hangi açıklamayı yaptığı,
- Mahkemenin hangi ara kararı kurduğu,
- Duruşmanın hangi gün ve saatte açıldığı,
- Tarafa kesin süre verilip verilmediği ve ihtarın içeriği.
Tarafın sonradan “aslında farklı söyledim” demesi, tek başına tutanağın aksini göstermeye yetmez. Bu sebeple duruşma sırasında tutanağa geçirilen beyanların kontrol edilmesi şekli bir ayrıntı değil, doğrudan hak kaybını önleyen bir işlemdir.
ii. HMK 154, 155 ve 156 birlikte nasıl uygulanır?
HMK 154, tutanağın içeriğini; HMK 155, hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanmasını; HMK 156 ise ispat gücünü düzenler. İkrar, yeminin edası, davadan feragat, davayı kabul ve sulh sonucu gibi ağır sonuç doğuran beyanların, beyanda bulunana okunması ve kanunun aradığı hâllerde imzasının alınması gerekir.
Teknik araçlarla kayıt alınmış olsa bile, bu işlemin yapıldığı ayrıca tutanakla tespit edilir. Ses veya görüntü kaydı, kanuni tutanağın yerine kendiliğinden geçmez.
iii. Tutanak yanlış veya eksik tutulmuşsa ne yapılmalıdır?
Yanlışlık duruşma sırasında fark edilirse derhâl düzeltilmesi istenmelidir. Özellikle talep sonucu, delile ilişkin itiraz, kesin süreye karşı beyan, mazeret, feragat veya kabul gibi konuların eksik yazılması hâlinde avukatın “beyanım aynen tutanağa geçirilsin” talebini açıkça kayda aldırması önemlidir.
Tutanak imzalandıktan sonra fark edilen hata için gecikmeden mahkemeye dilekçe sunulmalı; yanlış veya eksik kaydın niteliği, duruşmanın tarihi ve doğru olduğu ileri sürülen beyan somutlaştırılmalıdır. Mahkemenin bu talep hakkında verdiği karar ve hatanın hükme etkisi, şartları varsa istinaf veya temyiz sebebi yapılabilir.
Buna karşılık, yalnızca tarafın veya vekilin kişisel notuna dayanılması çoğu durumda yeterli olmaz. Çünkü HMK 156’nın amacı, yargılama işlemleri hakkında sonradan doğabilecek tartışmaları objektif ve resmî bir kayıt üzerinden çözmektir.
iv. Yargıtay uygulaması
Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin 15.01.2013 tarihli, 2012/15463 E. ve 2013/569 K. sayılı kararında duruşmanın taraflara bildirilen saatten önce yapıldığı, bu durumun tutanaktan anlaşıldığı ve davacının duruşmaya gelmemiş sayılamayacağı kabul edilmiştir. Karar, HMK 156’nın yalnız teorik bir ispat kuralı olmadığını; duruşma saatindeki iki dakikalık farkın dahi davanın açılmamış sayılması sonucunu değiştirebildiğini göstermektedir.
Bu kararın uygulanmasında somut dosyanın tutanakları, tebligat kayıtları ve duruşma saatleri birlikte değerlendirilmelidir. Her tutanak hatası kendiliğinden bozma sebebi değildir; hatanın yargılamanın sonucuna veya tarafın hukuki dinlenilme hakkına etkisi bulunmalıdır.
v. İspat ve delil sorunları
Tutanağa geçirilmesi zorunlu bir işlemin hiç yazılmaması hâlinde, o işlemin gerçekleştiğinin başka delille ispatı kural olarak mümkün değildir. Buna karşılık tutanağın sahteliği, elektronik imza sorunu, maddi hata veya UYAP kayıtlarıyla açık çelişki gibi istisnai durumlar ayrıca incelenir.
Duruşma tutanağı dosyadaki diğer belgelerden bağımsız okunmamalıdır. Tutanakta “ekli belge sunuldu” denilmişse ek belge de tutanağın parçası sayılır. Ancak dosyada bulunmayan bir belgenin sonradan var kabul edilmesi mümkün değildir.
vi. Uygulamada sık yapılan hatalar
En sık görülen hata, duruşma bittikten sonra tutanağın kontrol edilmemesidir. Bunun yanında kesin sürenin başlangıcı ve sonucu, bilirkişi raporuna itiraz, tanığa yöneltilmesi istenen soru, ıslah veya talep artırımına ilişkin beyanların eksik geçirilmesi ciddi sonuç doğurabilir.
Bir diğer hata, yanlış tutanağa karşı hiçbir işlem yapmadan yalnız kanun yolu dilekçesinde “beyanımız farklıydı” denilmesidir. Hatanın öğrenildiği anda mahkemeye bildirilmemesi, iddianın inandırıcılığını zayıflatabilir.
vii. Hukuki değerlendirme
HMK 156, yargılamanın hafızasını tutanağa bağlar. Bu nedenle duruşmada doğru beyanda bulunmak kadar, o beyanın doğru biçimde kayda geçirildiğini denetlemek de tarafların ve vekillerinin sorumluluğundadır. Özellikle hak düşürücü sonuç doğuran usul işlemlerinde tutanak kontrolü ertelenmemelidir.
Bu tür uyuşmazlıklarda yanlış kaydın zamanında düzeltilmemesi veya kanun yolunda somutlaştırılmaması hak kaybına neden olabilir. Dosyanızdaki tutanakların güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
Yayın ve doğrulama notu: Metin 31.07.2026 tarihi itibarıyla 6100 sayılı HMK’nın 154-156. maddeleri ile doğrulanabilen Yargıtay uygulaması esas alınarak hazırlanmıştır. Her dosyada tutanağın hükme etkisi ayrıca incelenmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Usul işlemi niteliğindeki beyan bakımından kural olarak tutanak esas alınır. Bu nedenle beyanın tutanağa geçirilmesi sağlanmalıdır.
Konular
Birlikte değerlendirilmesi gereken konular
- Ziynet (Düğün Takısı) Alacağı
İlgili mevzuat
Bu madde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun Yazılı Yargılama Usulü kısmında (m. 118-186) yer alır.
Duruşma — İlgili Maddeler
- HMK 149E-Duruşma Talebi ve HMK 149
- HMK 151HMK Madde 151 Kapsamında Duruşma Düzeni
- HMK 158Mahkeme Tutanağı Örneği Verilmesi: HMK 158
- HMK 159Dosyaya Belge Konulması ve Başka Mercie Gönderilmesi: HMK 159
- HMK 161Mahkeme Dosyasının Taraflar ve İlgililerce İncelenmesi
- HMK 162HMK Madde 162: Dosyanın Hâkimin İncelemesine Hazır Tutulması
Atıf Ağı — İlgili Maddeler
Bu maddenin metninde anılan ve bu maddeye atıf yapan diğer HMK maddeleri; ikinci ve üçüncü derece, aradaki maddeler üzerinden.
- HMK 45HMK Madde 45 Kapsamında Zabıt Kâtibinin Yasaklılığı ve ReddiDoğrudan atıf · bu maddeyi anıyor
- HMK 174HMK Madde 174: İsticvap Tutanağının DüzenlenmesiDoğrudan atıf · bu maddeyi anıyor
- HMK 34HMK Madde 34 Kapsamında Hâkimin Yasaklılık SebepleriBirlikte anılıyor · “HMK Madde 45 Kapsamında Zabıt Kâtibinin Yasaklı…”
- HMK 172HMK Madde 172: Bizzat İsticvap OlunmaBirlikte anılıyor · “HMK Madde 174: İsticvap Tutanağının Düzenlenmesi”
- HMK 175HMK Madde 175: İsticvapta Kıyasen Uygulanacak HükümlerOrtak hüküm · HMK m. 174