Mahkeme Dava Şartları ve İlk İtirazları Ne Zaman İnceler?

Dava şartları, mahkemenin uyuşmazlığın esasını inceleyebilmesi için bulunması veya bulunmaması gereken koşullardır. Başlıca dava şartları arasında:

• Türk mahkemelerinin yargı hakkı,
• Yargı yolunun caiz olması,
• Mahkemenin görevli olması,
• Kesin yetki bulunan hâllerde yetki,
• Taraf ve dava ehliyeti,
• Usulüne uygun temsil,
• Gerekli gider avansının yatırılması,
• Teminat şartı,
• Hukuki yarar,
• Aynı davanın daha önce açılmamış ve görülmekte olmaması,
• Kesin hüküm bulunmaması,
• Kanunun özel olarak dava şartı saydığı arabuluculuk gibi ön başvurular

yer alır.

Mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden inceler. Taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir.

İlk itirazlar, davalının cevap dilekçesinde ve topluca ileri sürmesi gereken usul savunmalarıdır. Kesin yetki bulunmayan hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği itirazı başlıca örneklerdir.

İlk itiraz süresinde ileri sürülmezse dinlenmez. Mahkeme kesin olmayan yetkisizliği kendiliğinden dikkate alamaz.

Mahkeme önce dava şartlarını, ardından ilk itirazları inceler. Dava şartı eksikliği varken zamanaşımı, hak düşürücü süre dışındaki esasa ilişkin def'iler veya delil tartışmasına geçilmesi doğru değildir.

Ön incelemenin sonunda uyuşmazlık konuları belirlenir; tahkikata geçmeden önce uygun aşamada zamanaşımı ve hak düşürücü süre iddiaları değerlendirilir. Dosyanın niteliğine göre bazı hususlar tahkikat gerektirebilir.

Dava şartı veya ilk itiraz dosyadaki belgelerle açıkça çözülebiliyorsa mahkeme duruşma yapmadan karar verebilir. Ancak tarafların açıklamasına, delil sunmasına veya tartışmalı vakıanın aydınlatılmasına ihtiyaç varsa ön inceleme duruşmasında dinlenmeleri gerekir.

Hukuki dinlenilme hakkını etkileyen bir meselede taraflara açıklama imkânı verilmeden sürpriz karar kurulması sakıncalıdır.

HMK 115 uyarınca dava şartı eksikliği giderilebilir nitelikteyse mahkeme doğrudan usulden ret kararı vermez; eksikliğin tamamlanması için kesin süre verir. Örneğin temsil belgesi veya gider avansı eksikliği uygun süreyle tamamlatılabilir.

Eksiklik giderilemez nitelikteyse ya da verilen kesin sürede tamamlanmazsa dava usulden reddedilir. Mahkemenin verdiği süre, yapılacak işlem ve sonucu açıkça göstermesi gerekir.

Dava şartı başlangıçta eksik olsa bile hüküm anına kadar tamamlanmışsa sırf başlangıçtaki eksiklik nedeniyle dava reddedilmeyebilir. Tersine, dava açılırken mevcut olan hukuki yararın sonradan ortadan kalkması davanın konusuz kalması veya karar verilmesine yer olmadığı sonucu doğurabilir.

Her dava şartının niteliği farklı olduğundan genel cümleyle sonuca gidilmemelidir.

Aynı taraflar arasında, aynı dava sebebi ve aynı talep sonucuyla daha önce açılmış dava görülüyorsa derdestlik; önceki dava kesin hükümle sonuçlanmışsa kesin hüküm dava şartı gündeme gelir. Üçlü kimlik karşılaştırması yapılmadan yalnız konuların benzer olması yeterli değildir.

İş, ticaret, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi ve kanunda sayılan diğer uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartı olabilir. Arabulucuya hiç başvurulmaması ile son tutanağın dilekçeye eklenmemesi farklı sonuçlara tabidir. Mahkeme ilgili özel kanundaki usulü uygulamalıdır.

Yargıtay, mahkemenin önce dava şartlarını, sonra ilk itirazları ve ardından uygun aşamada zamanaşımı gibi def'ileri incelemesi gerektiğini vurgular. Dava şartı eksikliği mahkemece re'sen gözetilir; tamamlanabilir eksiklikte taraflara fırsat verilmelidir.

• Dava şartı ile ilk itirazı birbirine karıştırmak.
• Kesin olmayan yetki itirazını cevap süresinden sonra ileri sürmek.
• Tamamlanabilir eksiklikte doğrudan ret kararı istemek.
• Derdestlik için taraf, sebep ve talep özdeşliğini incelememek.
• Zorunlu arabuluculuk kapsamını güncel özel kanuna göre kontrol etmemek.
• Esasa ilişkin def'iyi dava şartı gibi sunmak.

Dava şartları ve ilk itirazlar, uyuşmazlığın esasına geçilmeden çözülmesi gereken ayrı usul kategorileridir. Yanlış sınıflandırma, savunmanın süresinde yapılmamasına veya gereksiz ret kararına yol açabilir.

Dava açılmadan önce görev, kesin yetki, taraf yapısı, hukuki yarar ve zorunlu başvuru yolları kontrol edilmelidir. Somut dosyanızdaki usul koşullarının değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.