HMK Madde 162: Dosyanın Hâkimin İncelemesine Hazır Tutulması

Maddeye göre zabıt kâtibi, yargılamadan önce ve gerekli hâllerde dava dosyasını incelemesi için hâkime vermek ve dosyayı zamanında, eksiksiz biçimde geri almakla görevlidir.

Bu düzenleme, mahkeme içi işleyişe ilişkin bir görev hükmüdür. Taraflara yeni bir dava hakkı veya bağımsız bir kanun yolu tanımaz.

Bir hukuk dosyasında dava ve cevap dilekçeleri, tebligatlar, delil listeleri, müzekkere cevapları, bilirkişi raporları, ara kararların gereği ve taraf beyanları birlikte değerlendirilir. Hâkimin dosyayı duruşma öncesinde inceleyebilmesi, hangi işlemlerin tamamlandığını ve hangi eksikliklerin bulunduğunu görmesini sağlar.

Dosyanın hazırlıksız biçimde duruşmaya getirilmesi; eksik tebligatın, gelmeyen kurum cevabının veya yerine getirilmeyen ara kararın ancak duruşmada fark edilmesine ve yeni duruşma günü verilmesine yol açabilir. HMK m. 162 bu tür gecikmeleri azaltmayı hedefleyen idari-usulî bir hükümdür.

Zabıt kâtibinin görevi yalnızca fiziki dosyayı hâkime teslim etmekten ibaret değildir. Dosyanın düzenli, erişilebilir ve eksiksiz tutulması; işlemden sonra zamanında geri alınması; evrakın doğru dosyada bulunması ve elektronik kayıtlarla fiziki kayıtların uyumlu olması da yargı hizmetinin sağlıklı yürütülmesi bakımından önemlidir.

Günümüzde dosyaların önemli bölümü UYAP üzerinden yürütülse de madde işlevini kaybetmiş değildir. Elektronik dosyada evrakın doğru kaydedilmesi, hâkim ekranına düşmesi ve işlem sırasının izlenebilmesi aynı amaca hizmet eder.

HMK m. 162'nin ihlali, tek başına davanın kabulü, reddi veya kararın kendiliğinden geçersizliği sonucunu doğurmaz. Bir usul hatasının kanun yolu sebebi olabilmesi için, kural olarak tarafın hukuki dinlenilme hakkını veya kararın sonucunu etkileyen somut bir eksiklik yaratması gerekir.

Örneğin dosyada bulunan önemli bir dilekçenin hâkimin önüne hiç ulaşmaması ve bu nedenle tarafın açıklamalarının değerlendirilmemesi, yalnızca idari bir düzensizlik olarak görülemez. Böyle bir durumda hukuki dinlenilme hakkı ve gerekçeli karar yükümlülüğü bakımından ayrıca inceleme yapılmalıdır.

HMK m. 162, tarafların ve vekillerin dosya inceleme hakkını düzenleyen madde değildir. Tarafların dosyaya erişimi, örnek alma hakkı ve gizlilik sınırlamaları ayrı hükümlere tabidir. Buna rağmen dosyanın düzenli ve eksiksiz tutulması, bu hakların fiilen kullanılabilmesinin ön koşuludur.

Dosyada bulunması gereken bir evrakın görünmemesi hâlinde, taraf veya vekil mahkeme kalemine başvurarak kayıt ve tarama kontrolü yapılmasını isteyebilir. Sorunun duruşmaya bırakılması yerine erken aşamada bildirilmesi hak kaybı riskini azaltır.

Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulmasına ilişkin işlem, kural olarak bağımsız biçimde istinaf veya temyize götürülemez. Ancak eksiklik nihai kararı etkilerse, ilgili usul ihlali kanun yolu dilekçesinde somutlaştırılabilir.

İdari nitelikteki sürekli aksaklıklar bakımından mahkeme başkanlığı, adalet komisyonu veya ilgili idari denetim mekanizmalarına başvuru gündeme gelebilir. Hangi yolun uygun olduğu, eksikliğin niteliğine göre belirlenmelidir.

Bu maddeye dayanılarak doğrudan kararın hükümsüz olduğunu ileri sürmek, hükmün kapsamını aşar. Diğer taraftan, dosyadaki evrak eksikliğinin önemsiz olduğu varsayımı da doğru değildir. Eksikliğin tarafın beyan ve delillerinin değerlendirilmesini etkileyip etkilemediği somut biçimde ortaya konulmalıdır.

HMK m. 162, görünüşte mahkeme kaleminin işleyişine ilişkin olsa da etkin yargılama bakımından temel bir düzenlemedir. Dosya yönetimindeki hata, yalnızca iş yükü sorunu değil; bazı hâllerde tarafın beyanlarının ve delillerinin değerlendirme dışı kalmasına yol açan ciddi bir usul sorunu olabilir.

Dosyadaki evrakın kaybolması, yanlış kaydedilmesi veya değerlendirilmemesi kanun yolu stratejisini etkileyebilir. Somut olayın usul tutanakları ve UYAP kayıtları üzerinden incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut olay bakımından sonuç garantisi içermez.

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 162.
• Kaynak PDF'deki madde ve gerekçe, 31.07.2026 itibarıyla güncel metinle karşılaştırılmıştır.