Hakimin Reddi Talebinin Geri Çevrilmesi | HMK Madde 41

Hakimin reddi sebepleri HMK m. 36’da düzenlenmiştir. Taraf, hakimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep bulunduğunu ileri sürebilir. Talep usulüne uygun ve incelenebilir nitelikteyse yetkili merci ret sebebinin esasını değerlendirir.

Geri çevirme ise ret sebebinin haklı olup olmadığından önce yapılan bir usul denetimidir. HMK m. 41’deki koşullardan biri varsa talep, esas incelemesine gönderilmeden geri çevrilir.

HMK m. 41/1’e göre ret talebi şu hâllerde geri çevrilir:

1. Talep süresinde yapılmamışsa,
2. Ret sebebi ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse,
3. Talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa.

Bu koşullar sınırlı ve dikkatli uygulanmalıdır. Özellikle “inandırıcı emare” şartı, tarafın ret sebebini kesin delille ispatlaması anlamına gelmez; ancak yalnızca kişisel kanaat veya soyut itham da yeterli değildir.

HMK m. 38 uyarınca taraf, ret sebebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir. Ret sebebi daha sonra öğrenilmişse, öğrenmeden itibaren ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce talepte bulunulmalıdır. Ret sebebi bilindiği hâlde yargılamaya devam edilip olumsuz gelişmeden sonra ret talebi sunulması süre ve dürüstlük kuralı bakımından sorun yaratır.

Sürenin değerlendirilmesinde ret sebebinin ne zaman öğrenildiği somutlaştırılmalıdır. Dilekçede yalnızca olay değil, öğrenme tarihi ve bunu destekleyen kayıtlar da açıklanmalıdır.

Toplu mahkemelerde geri çevirme kararı, reddedilen hakimin de müzakereye katılmasıyla verilir. Tek hakimli mahkemelerde ise reddedilen hakim talebi kendisi geri çevirebilir. Bu yetki yalnızca HMK m. 41’deki açık usulsüzlük hâlleriyle sınırlıdır.

Ret talebi esas incelemesi için merciye gönderilmişse, merciin HMK m. 41’e dayanarak “geri çevirme” kararı vermesi doğru değildir. Merci, talebi kabul veya reddeder. Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 26.01.2017 tarihli, 2016/14484 E., 2017/484 K. sayılı kararı bu ayrımı açık biçimde ortaya koymuştur.

İlk derece mahkemesinin geri çevirme kararına karşı tek başına derhal istinaf yoluna gidilemez. HMK m. 41/3 uyarınca bu karar, esas hükümle birlikte kanun yoluna taşınabilir.

Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 21.03.2022 tarihli, 2022/3602 E., 2022/4987 K. sayılı kararında, geri çevirme ara kararına karşı esas hükümden bağımsız yapılan istinaf başvurusunun dinlenemeyeceği kabul edilmiştir.

Bu kural, merci tarafından verilen ret kararlarına karşı HMK m. 43’te öngörülen kanun yolu rejiminden farklıdır. Geri çevirme ile merci kararının karıştırılması süre kaybına neden olabilir.

Usulüne uygun ret talebi hakkında karar verilinceye kadar reddi istenen hakimin hangi işlemleri yapabileceği HMK m. 42’de düzenlenmiştir. Ancak HMK m. 41 uyarınca açıkça geri çevrilen bir talep, yargılamayı süresiz durdurmaz.

Mahkeme, geri çevirme gerekçesini açıkça göstermeli; talebin hangi bent kapsamında kaldığını belirtmelidir. Ret talebi değerlendirilmeden doğrudan esas hakkında karar verilmesi ise usule aykırılık oluşturabilir.

Ret talebinde tam ispat aranmasa da inandırıcı delil veya emare sunulmalıdır. Duruşma tutanakları, ara kararlar, UYAP kayıtları, taraflara farklı muamele yapıldığını gösteren somut işlemler veya hakimin uyuşmazlıkla bağlantısını ortaya koyan belgeler kullanılabilir.

Hakimin taraf aleyhine karar vermesi, delil talebini reddetmesi veya hukuki görüş açıklaması tek başına tarafsızlık şüphesi doğurmaz. Bu işlemler olağan kanun yolu denetiminin konusudur.

En sık yapılan hata, olumsuz ara kararların ret sebebi sayılmasıdır. İkinci hata, olay ve tarih belirtilmeden genel ifadeler kullanılmasıdır. Üçüncü hata, geri çevirme kararına karşı derhal ve bağımsız istinaf başvurusu yapılmasıdır.

Ayrıca hakime yönelik kişisel ve ölçüsüz ifadeler ret talebini güçlendirmez; tam tersine dilekçenin ciddiyetini zedeler ve mesleki sorumluluk doğurabilir.

Hakimin reddi, tarafsız yargılanma güvencesinin parçasıdır; fakat istisnai niteliği nedeniyle somutlaştırılmış sebeplere dayanmalıdır. Ret dilekçesi hazırlanırken olayların tarih sırasıyla açıklanması, delillerin gösterilmesi ve geri çevirme ile merci incelemesi arasındaki farkın gözetilmesi gerekir.

Ret talebinin süresinin kaçırılması veya yanlış kanun yoluna başvurulması, tarafsızlık iddiasının hiç incelenmeden sona ermesine yol açabilir. Somut olayın HMK m. 36-43 hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay hakkında hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve içtihat kontrol tarihi: 31.07.2026.