Hakimin Reddi Talebi Nasıl İncelenir? HMK Madde 42

Yetkili merci HMK m. 40’taki mahkeme yapısına göre belirlenir. Tek hakimli bir mahkemede hakimin reddi talebi, aynı yargı çevresindeki yetkili mahkeme veya kurul tarafından incelenir. Toplu mahkemelerde ise reddedilen üye dışındaki heyet yapısı ve kanundaki özel kurallar dikkate alınır.

Yanlış mercie sunulan dilekçe nedeniyle hak kaybı yaşanmaması için talep, davanın görüldüğü mahkemeye verilerek usulüne uygun şekilde yetkili mercie gönderilmelidir.

HMK m. 42/1, ret talebi hakkında dosya üzerinden karar verilebileceğini açıkça kabul eder. Bu nedenle her ret talebinde duruşma yapılması zorunlu değildir. Ancak tarafların açıklamalarının alınması, delillerin değerlendirilmesi veya çelişkilerin giderilmesi gerekiyorsa merci duruşma açabilir.

Ret sebebi kesin olarak ispatlanmamış olsa bile merci, sebebi muhtemel görürse talebi kabul edebilir. Bu düzenleme, ret kurumunda ceza yargılamasındaki gibi kesin ispat aranmadığını; tarafsızlığa ilişkin objektif görünümün de önem taşıdığını gösterir.

Hayır. HMK m. 42/3 uyarınca ret sebepleri hakkında yemin teklif edilemez. Tarafsızlık meselesi tarafların yeminine bırakılabilecek bir özel hukuk vakıası değildir. Değerlendirme, dosya kapsamı, somut olaylar ve objektif emareler üzerinden yapılır.

Kural olarak reddi istenen hakim, merci karar verinceye kadar davaya bakamaz. Gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bu kuralın dışındadır. Hangi işlemin gecikmesinde sakınca bulunduğu, doğabilecek telafisi güç zarar ve usuli süreler dikkate alınarak dar yorumlanmalıdır.

Daha önce aynı durum ve olaylara dayanan ret talebi merci tarafından reddedilmişse, aynı sebeple yeniden ret talebinde bulunulması hakimin davaya devam etmesine engel olmaz.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 15.09.2020 tarihli, 2020/3452 E., 2020/6988 K. sayılı kararında; ret talebi hakkında HMK m. 41 ve 42 prosedürü işletilmeden esas hakkında karar verilmesi usule aykırı bulunmuştur. Karar, ret dilekçesinin görmezden gelinemeyeceğini ve öncelikle hukuki niteliğinin belirlenmesi gerektiğini göstermektedir.

Ret talebi kabul edilirse hakim dosyadan çekilir ve yargılamaya kanuna uygun biçimde başka hakim veya heyetle devam edilir. Ret talebi merci tarafından kabul edilmezse reddi istenen hakim davaya bakmaya devam eder.

Ret talebinin reddi, hakimin daha önce yaptığı her işlemin otomatik olarak tartışmasız hâle gelmesi anlamına gelmez. Taraf, esas karara karşı kanun yolunda diğer usul ve esas itirazlarını ileri sürebilir.

HMK m. 42, ret talebinin kötüniyetle yapıldığı ve esas yönünden kabul edilmediği anlaşılırsa disiplin para cezasına hükmedilmesini öngörür. Ceza için yalnızca talebin reddi yeterli değildir; kötüniyet ayrıca gerekçelendirilmelidir.

Aynı davada aynı tarafça tekrarlanan ve reddedilen ret taleplerinde para cezası ağırlaşabilir. Mahkeme, yaptırım uygularken ret talebinin dayanağını, önceki başvuruları ve geciktirme etkisini somutlaştırmalıdır.

Disiplin para cezası, tarafın hak arama özgürlüğünü ölçüsüz biçimde sınırlayacak şekilde otomatik uygulanamaz. Özellikle tarafsızlık konusunda makul ve belgeli bir endişe varsa talebin reddedilmiş olması tek başına kötüniyet oluşturmaz.

Ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı başvuru yolu HMK m. 43 ve 44’te düzenlenmiştir. Esas hüküm bakımından istinaf yolu açık olan dava ve işlerde, merci kararına karşı tefhim veya tebliğden itibaren bir hafta içinde istinaf başvurusu gündeme gelebilir. Bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararının kesinliği ve temyiz imkânı, kararın verildiği merciye göre değerlendirilmelidir.

Geri çevirme kararı ile merciin ret kararı aynı değildir. HMK m. 41 uyarınca verilen geri çevirme kararına ancak esas hükümle birlikte başvurulurken, merci kararlarında ayrı kanun yolu rejimi vardır.

Duruşma tutanakları, UYAP işlem kayıtları, hakimin taraf veya vekille ilişkisini gösteren belgeler, önceki dosyalardaki görev durumu ve objektif tarafsızlık görünümünü etkileyen somut olaylar delil olarak sunulabilir. Tanık anlatımları da olayın niteliğine göre değerlendirilebilir.

Ret talebinin amacı hakimin hukuki kanaatini denetlemek değildir. Hukuki hata, eksik inceleme veya delil takdiri istinaf ve temyiz nedenidir; tarafsızlık şüphesini tek başına kanıtlamaz.

Ret talebinin gerekçesiz bırakılması, öğrenme tarihinin açıklanmaması, aynı sebeplerin tekrar edilmesi ve dilekçede kişisel saldırılara yer verilmesi en sık hatalardır. Bir diğer önemli hata, ret talebi sonuçlanmadan yapılan her işlemin mutlak geçersiz olduğu varsayımıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan işler ve sonradan verilen merci kararı birlikte değerlendirilmelidir.

Hakimin reddi prosedürü, tarafsızlık güvencesi ile yargılamanın kötüye kullanılmasını önleme amacı arasında denge kurar. Dilekçe hazırlanırken ret sebebi, öğrenme tarihi, deliller ve talebin hangi aşamada sunulduğu açıkça gösterilmelidir. Mahkeme de geri çevirme, merciye gönderme ve esastan ret kurumlarını birbirine karıştırmamalıdır.

Hakimin reddi talebindeki süre, merci ve kanun yolu hataları, tarafsızlık iddiasının esasına hiç girilmeden kaybedilmesine neden olabilir. Somut dosyanızın HMK m. 36-44 hükümleri kapsamında incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay hakkında hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve içtihat kontrol tarihi: 31.07.2026.