Hakimin Reddi Talebi Nasıl İncelenir? HMK Madde 42
· ≈4 dk okuma · Medeni Usul Hukuku
Hakimin reddi talebinde merci incelemesi, hakimin yapabileceği işlemler, kötüniyetli talebin yaptırımı ve başvurulabilecek kanun yolları açıklanmıştır.
Kanun metni · 6100 sayılı HMK · Madde 42
Ret talebinin incelenmesi
(1) Hâkimin reddi talebine ilişkin karar, dosya üzerinden inceleme yapılarak da verilebilir.
(2) (Ek:22/7/2020-7251/5 md.) Ret sebebi sabit olmasa bile, merci bunu muhtemel görürse, ret talebini kabul edebilir.
(3) (Ek:22/7/2020-7251/5 md.) Ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz.
(4) Reddi istenen hâkim, ret hakkında merci tarafından karar verilinceye kadar o davaya bakamaz. Şu kadar ki, gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır. Daha önce hakkındaki ret talebi mercice reddolunan hâkimin, aynı durum ve olaylara dayanarak yeniden reddedilmesi hâli, hâkimin davaya bakmasına engel oluşturmaz.
(5) Ret talebinin merci tarafından kabul edilmemesi hâlinde, reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder.
(6) Ret talebinin, kötüniyetle yapıldığının anlaşılması ve esas yönünden kabul edilmemesi hâlinde, talepte bulunanların her biri hakkında beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur.
(7) Hâkim hakkında aynı davada aynı tarafça ileri sürülen ret talebinin reddi hâlinde verilecek disiplin para cezası, bir önceki disiplin para cezasının iki katından az olamaz.
(8) Disiplin para cezasının tahsili için, davaya bakan mahkeme, dosyanın geliş tarihinden başlayarak iki hafta içinde gereğini yapar.
- 1.22/7/2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunun 5 inci maddesiyle, bu maddeye birinci fıkradan sonra gelmek üzere fıkralar eklenmiş ve diğer fıkralar buna göre teselsül ettirilmiştir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · 2 Kasım 2026 tarihli güncel metin
Usulüne uygun bir hakimin reddi talebi, yetkili merci tarafından dosya üzerinden veya gerekli görülürse duruşmalı biçimde incelenir. Ret talebi sonuçlanıncaya kadar reddi istenen hakimin davaya hangi ölçüde devam edebileceği, talebin kabul veya reddinin sonuçları ve kötüniyet yaptırımı HMK m. 42’de düzenlenmiştir.
i. Ret talebini hangi merci inceler?
Yetkili merci HMK m. 40’taki mahkeme yapısına göre belirlenir. Tek hakimli bir mahkemede hakimin reddi talebi, aynı yargı çevresindeki yetkili mahkeme veya kurul tarafından incelenir. Toplu mahkemelerde ise reddedilen üye dışındaki heyet yapısı ve kanundaki özel kurallar dikkate alınır.
Yanlış mercie sunulan dilekçe nedeniyle hak kaybı yaşanmaması için talep, davanın görüldüğü mahkemeye verilerek usulüne uygun şekilde yetkili mercie gönderilmelidir.
ii. Dosya üzerinden inceleme yapılabilir mi?
HMK m. 42/1, ret talebi hakkında dosya üzerinden karar verilebileceğini açıkça kabul eder. Bu nedenle her ret talebinde duruşma yapılması zorunlu değildir. Ancak tarafların açıklamalarının alınması, delillerin değerlendirilmesi veya çelişkilerin giderilmesi gerekiyorsa merci duruşma açabilir.
Ret sebebi kesin olarak ispatlanmamış olsa bile merci, sebebi muhtemel görürse talebi kabul edebilir. Bu düzenleme, ret kurumunda ceza yargılamasındaki gibi kesin ispat aranmadığını; tarafsızlığa ilişkin objektif görünümün de önem taşıdığını gösterir.
iii. Ret sebepleri hakkında yemin teklif edilebilir mi?
Hayır. HMK m. 42/3 uyarınca ret sebepleri hakkında yemin teklif edilemez. Tarafsızlık meselesi tarafların yeminine bırakılabilecek bir özel hukuk vakıası değildir. Değerlendirme, dosya kapsamı, somut olaylar ve objektif emareler üzerinden yapılır.
iv. Reddi istenen hakim davaya devam edebilir mi?
Kural olarak reddi istenen hakim, merci karar verinceye kadar davaya bakamaz. Gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bu kuralın dışındadır. Hangi işlemin gecikmesinde sakınca bulunduğu, doğabilecek telafisi güç zarar ve usuli süreler dikkate alınarak dar yorumlanmalıdır.
Daha önce aynı durum ve olaylara dayanan ret talebi merci tarafından reddedilmişse, aynı sebeple yeniden ret talebinde bulunulması hakimin davaya devam etmesine engel olmaz.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 15.09.2020 tarihli, 2020/3452 E., 2020/6988 K. sayılı kararında; ret talebi hakkında HMK m. 41 ve 42 prosedürü işletilmeden esas hakkında karar verilmesi usule aykırı bulunmuştur. Karar, ret dilekçesinin görmezden gelinemeyeceğini ve öncelikle hukuki niteliğinin belirlenmesi gerektiğini göstermektedir.
v. Talebin kabulü veya reddi
Ret talebi kabul edilirse hakim dosyadan çekilir ve yargılamaya kanuna uygun biçimde başka hakim veya heyetle devam edilir. Ret talebi merci tarafından kabul edilmezse reddi istenen hakim davaya bakmaya devam eder.
Ret talebinin reddi, hakimin daha önce yaptığı her işlemin otomatik olarak tartışmasız hâle gelmesi anlamına gelmez. Taraf, esas karara karşı kanun yolunda diğer usul ve esas itirazlarını ileri sürebilir.
vi. Kötüniyetli ret talebi ve disiplin para cezası
HMK m. 42, ret talebinin kötüniyetle yapıldığı ve esas yönünden kabul edilmediği anlaşılırsa disiplin para cezasına hükmedilmesini öngörür. Ceza için yalnızca talebin reddi yeterli değildir; kötüniyet ayrıca gerekçelendirilmelidir.
Aynı davada aynı tarafça tekrarlanan ve reddedilen ret taleplerinde para cezası ağırlaşabilir. Mahkeme, yaptırım uygularken ret talebinin dayanağını, önceki başvuruları ve geciktirme etkisini somutlaştırmalıdır.
Disiplin para cezası, tarafın hak arama özgürlüğünü ölçüsüz biçimde sınırlayacak şekilde otomatik uygulanamaz. Özellikle tarafsızlık konusunda makul ve belgeli bir endişe varsa talebin reddedilmiş olması tek başına kötüniyet oluşturmaz.
vii. Kanun yolu
Ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı başvuru yolu HMK m. 43 ve 44’te düzenlenmiştir. Esas hüküm bakımından istinaf yolu açık olan dava ve işlerde, merci kararına karşı tefhim veya tebliğden itibaren bir hafta içinde istinaf başvurusu gündeme gelebilir. Bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararının kesinliği ve temyiz imkânı, kararın verildiği merciye göre değerlendirilmelidir.
Geri çevirme kararı ile merciin ret kararı aynı değildir. HMK m. 41 uyarınca verilen geri çevirme kararına ancak esas hükümle birlikte başvurulurken, merci kararlarında ayrı kanun yolu rejimi vardır.
viii. Deliller ve ispat ölçüsü
Duruşma tutanakları, UYAP işlem kayıtları, hakimin taraf veya vekille ilişkisini gösteren belgeler, önceki dosyalardaki görev durumu ve objektif tarafsızlık görünümünü etkileyen somut olaylar delil olarak sunulabilir. Tanık anlatımları da olayın niteliğine göre değerlendirilebilir.
Ret talebinin amacı hakimin hukuki kanaatini denetlemek değildir. Hukuki hata, eksik inceleme veya delil takdiri istinaf ve temyiz nedenidir; tarafsızlık şüphesini tek başına kanıtlamaz.
ix. Sık yapılan hatalar
Ret talebinin gerekçesiz bırakılması, öğrenme tarihinin açıklanmaması, aynı sebeplerin tekrar edilmesi ve dilekçede kişisel saldırılara yer verilmesi en sık hatalardır. Bir diğer önemli hata, ret talebi sonuçlanmadan yapılan her işlemin mutlak geçersiz olduğu varsayımıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan işler ve sonradan verilen merci kararı birlikte değerlendirilmelidir.
x. Hukuki değerlendirme
Hakimin reddi prosedürü, tarafsızlık güvencesi ile yargılamanın kötüye kullanılmasını önleme amacı arasında denge kurar. Dilekçe hazırlanırken ret sebebi, öğrenme tarihi, deliller ve talebin hangi aşamada sunulduğu açıkça gösterilmelidir. Mahkeme de geri çevirme, merciye gönderme ve esastan ret kurumlarını birbirine karıştırmamalıdır.
xi. Sonuç
Hakimin reddi talebindeki süre, merci ve kanun yolu hataları, tarafsızlık iddiasının esasına hiç girilmeden kaybedilmesine neden olabilir. Somut dosyanızın HMK m. 36-44 hükümleri kapsamında incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay hakkında hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve içtihat kontrol tarihi: 31.07.2026.
Sık Sorulan Sorular
Hayır. Merci dosya üzerinden karar verebilir; gerekli görürse duruşma açar.
İlgili mevzuat
Bu madde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun Genel Hükümler kısmında (m. 1-104) yer alır.
Hâkimin Davaya Bakmaktan Yasaklılığı ve Reddi — İlgili Maddeler
- HMK 34HMK Madde 34 Kapsamında Hâkimin Yasaklılık Sebepleri
- HMK 35HMK 35: Hâkimin Çekinme Kararının Sonuçları
- HMK 37HMK Madde 37: Hâkimin Bizzat Çekilmemesi Hâli
- HMK 39HMK Madde 39: Hâkimin Çekilme Kararının İncelenmesi
- HMK 40HMK 40: Hâkimin Reddi Talebini İncelemeye Yetkili Merci
- HMK 45HMK Madde 45 Kapsamında Zabıt Kâtibinin Yasaklılığı ve Reddi
Atıf Ağı — İlgili Maddeler
Bu maddenin metninde anılan ve bu maddeye atıf yapan diğer HMK maddeleri; ikinci ve üçüncü derece, aradaki maddeler üzerinden.
- HMK 263HMK Madde 263: Tercüman ve Bilirkişi Yardımıyla Tanık DinlenmesiÜçüncü derece · HMK m. 37 ve AY m. 36 üzerinden
- HMK 361Temyiz Edilebilen Kararlar, Süre ve 2026 Parasal Sınırı: HMK Madde 361Üçüncü derece · HMK m. 43 ve HMK m. 362 üzerinden
- HMK 387HMK 387: Çekişmesiz Yargı Kararlarına Karşı İstinafÜçüncü derece · HMK m. 43 ve HMK m. 362 üzerinden
Hukuk Sözlüğünde
Bu yazının dayandığı maddelere dayanan terimlerin sade açıklamaları.