HMK Madde 45 Kapsamında Zabıt Kâtibinin Yasaklılığı ve Reddi
· ≈3 dk okuma · Medeni Usul Hukuku
Zabıt kâtibinin yasaklılığı ve reddi, başvuru usulü, inceleme mercii, kesin karar ve Yargıtay uygulaması hakkında açıklamalar. Güncel uygulama.
Kanun metni · 6100 sayılı HMK · Madde 45
Zabıt kâtibinin yasaklılığı ve reddi
(1) Davada görevli zabıt kâtibi hakkında 34 ve 36 ncı maddelerde düzenlenen sebeplerden birisiyle ret talebinde bulunulabilir. Ret talebi, zabıt kâtibinin görev yaptığı mahkeme tarafından karara bağlanır. Bu konuda verilecek kararlar kesindir.
(2) Zabıt kâtibi 34 üncü maddedeki sebepleri bildirerek görevden çekinebilir. Bu hâlde gereken karar, görev yaptığı mahkeme tarafından verilir.
(3) Zabıt kâtibinin aynı işte hâkim ile birlikte reddi veya çekinmesinin istenmesi hâlinde, hâkim hakkında ret veya çekinmeyi inceleyecek olan merci, her ikisi hakkında karar verir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · 2 Kasım 2026 tarihli güncel metin
Zabıt kâtibi, duruşma ve işlemlerin güvenilir biçimde tutanağa geçirilmesinde doğrudan rol oynar. Bu nedenle hâkimin yasaklılığı ve reddine ilişkin bazı güvenceler, HMK madde 45 ile zabıt kâtibi bakımından da uygulanır.
i. Düzenlemenin Konusu ve Hukuki Niteliği
Zabıt kâtibi hakkında HMK madde 34 ve 36’daki sebeplere dayanılarak ret talep edilebilir. Kâtip, yasaklılık sebebini kendisi bildirerek görevden çekinme talebinde de bulunabilir. Hâkim ve zabıt kâtibinin aynı işte birlikte reddi veya çekinmesi istenirse, iki talep aynı merci tarafından değerlendirilir.
ii. HMK Madde 45 Hükmü
“Davada görevli zabıt kâtibi hakkında 34 ve 36 ncı maddelerde düzenlenen sebeplerden birisiyle ret talebinde bulunulabilir. Ret talebi, zabıt kâtibinin görev yaptığı mahkeme tarafından karara bağlanır. Bu konuda verilecek kararlar kesindir.”
Maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları, kâtibin yasaklılık sebebini bildirerek çekinmesini ve hâkimle birlikte ret hâlinde ortak incelemeyi düzenler. Kararın kesin olması, zabıt kâtibine ilişkin ret kararının tek başına ayrı bir kanun yoluna götürülememesi anlamına gelir; nihai hükme etkisi varsa usul itirazı kanun yolu aşamasında tartışılabilir.
iii. İlgili Mevzuat Hükümleri
HMK madde 34 ve 36’daki yasaklılık ve ret sebepleri madde 45’in temelini oluşturur. Tutanakların düzenlenmesi ve imzalanmasına ilişkin HMK madde 154-156 da zabıt kâtibinin işlevi bakımından önemlidir.
iv. Yargıtay Uygulaması
Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 11.05.2017 tarihli, 2015/16409 E. ve 2017/4320 K. sayılı kararında, yargılamada görev alan zabıt kâtibinin davacılardan birinin oğlu olduğu iddiası ileri sürülmüş; mahkemenin bu iddiayı HMK madde 34 ve 45 kapsamında araştırmadan hüküm kurması bozma nedeni sayılmıştır.
v. Doktrindeki Görüşler ve Uygulamadaki Tartışmalar
Zabıt kâtibinin tarafsızlığı, hâkimin tarafsızlığı kadar karar verme yetkisiyle ilgili olmasa da tutanağın doğruluğu ve yargılamaya güven açısından önemlidir. Bu nedenle akrabalık, tarafla süregelen dava veya ciddi husumet gibi somut ilişkiler dikkate alınır.
vi. Somut Olaylarda Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Kâtibin kimliği ve ret sebebi duruşma tutanağından veya dosya işlemlerinden öğrenildiğinde talep gecikmeden sunulmalıdır. Özellikle akrabalık iddiası nüfus kayıtlarıyla; devam eden dava iddiası UYAP kayıtları veya dosya bilgileriyle desteklenmelidir.
vii. Süreler, Görevli ve Yetkili Merci
HMK madde 45, hâkimin reddindeki gibi ayrı ve açık bir süre düzenlememiştir. Ancak dürüstlük kuralı ve usuli hakların zamanında kullanılması gereği, sebep öğrenilir öğrenilmez talepte bulunulmalıdır. Ret talebini kâtibin görev yaptığı mahkeme karara bağlar; karar kesindir.
viii. İspat, Delil ve Usul Sorunları
Nüfus kayıtları, dava dosyaları, yazılı iletişim, tutanaklar ve somut ilişkiyi gösteren belgeler kullanılabilir. Sadece tutanağın tarafın istediği şekilde düzenlenmemesi, tek başına ret sebebi oluşturmaz; tutanak yanlışsa usulüne uygun düzeltme ve kayıt talebi ayrıca yapılmalıdır.
ix. Sık Yapılan Hatalar
Zabıt kâtibinin görevini hâkimle aynı görmek, her tutanak uyuşmazlığını tarafsızlık sorunu saymak, ret sebebini belgesiz ileri sürmek ve iddiayı nihai hükümden sonra ilk kez gündeme getirmek sık rastlanan hatalardır.
x. Hukuki Değerlendirme
Zabıt kâtibinin reddi küçük bir teknik ayrıntı değildir. Tutanak, yargılama işlemlerinin resmî kaydı olduğundan kâtibin taraflarla bağı veya ciddi husumeti, somut biçimde ileri sürüldüğünde araştırılmalıdır. Buna karşılık ret kurumu tutanak düzeltme mekanizmasının yerine geçmez.
xi. Sonuç
Zabıt kâtibinin tarafsızlığını etkileyen bir durumun zamanında bildirilmemesi, sonraki aşamalarda ispat güçlüğü yaratabilir. Somut dosyanın HMK madde 45 yönünden incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kâtibin görev yaptığı mahkeme karar verir. Hâkimle birlikte ret istenmişse hâkimin reddini inceleyen merci iki talebi birlikte karara bağlar.
İlgili mevzuat
Bu madde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun Genel Hükümler kısmında (m. 1-104) yer alır.
Hâkimin Davaya Bakmaktan Yasaklılığı ve Reddi — İlgili Maddeler
- HMK 35HMK 35: Hâkimin Çekinme Kararının Sonuçları
- HMK 37HMK Madde 37: Hâkimin Bizzat Çekilmemesi Hâli
- HMK 39HMK Madde 39: Hâkimin Çekilme Kararının İncelenmesi
- HMK 40HMK 40: Hâkimin Reddi Talebini İncelemeye Yetkili Merci
- HMK 41Hakimin Reddi Talebinin Geri Çevrilmesi | HMK Madde 41
- HMK 42Hakimin Reddi Talebi Nasıl İncelenir? HMK Madde 42
Atıf Ağı — İlgili Maddeler
Bu maddenin metninde anılan ve bu maddeye atıf yapan diğer HMK maddeleri; ikinci ve üçüncü derece, aradaki maddeler üzerinden.
- HMK 34HMK Madde 34 Kapsamında Hâkimin Yasaklılık SebepleriDoğrudan atıf · anıyor
- HMK 155Duruşma Tutanağının İmzalanması ve İmza Eksikliği | HMK Madde 155Doğrudan atıf · anıyor
- HMK 156HMK 156 Kapsamında Tutanağın İspat GücüDoğrudan atıf · anıyor
- HMK 174HMK Madde 174: İsticvap Tutanağının DüzenlenmesiOrtak hüküm · HMK m. 154 ve 2 hüküm daha
- HMK 175HMK Madde 175: İsticvapta Kıyasen Uygulanacak HükümlerÜçüncü derece · HMK m. 154 ve HMK m. 174 üzerinden
Aynı Hükümleri Uygulayan Yazılar
Hukuk Sözlüğünde
Bu yazının dayandığı maddelere dayanan terimlerin sade açıklamaları.