Medeni Usul Hukuku · · ≈4 dk okuma
Yargı Yeri Belirlenmesinde İnceleme Usulü ve Sonuçları: HMK Madde 23
Yargı yeri belirlenmesinin dosya üzerinden incelenmesi, merci tayini kararının bağlayıcılığı ve görev-yetki uyuşmazlığının sonuçları açıklanır.
İki mahkeme arasında görev veya yetki uyuşmazlığı doğduğunda yargılamanın aynı noktada dönüp durmasına izin verilmez. HMK 23, yargı yerini belirleyen üst mahkeme kararının nasıl inceleneceğini ve sonraki mahkemeleri hangi ölçüde bağlayacağını düzenler.
Hukuki Çerçeve ve Kavram
Yargı yeri belirlenmesi, aynı dava hakkında verilen ve kesinleşen karşılıklı görevsizlik ya da yetkisizlik kararları nedeniyle davaya bakacak mahkemenin üst yargı merciince tayin edilmesidir. Kurum, yeni bir kanun yolu değildir; uyuşmazlığın esasını çözmez. Amacı, görev veya yetki tartışmasını kesin biçimde sona erdirerek davanın esasına geçilmesini sağlamaktır.
İlgili Mevzuat Hükümleri
HMK 21, yargı yeri belirlenmesini gerektiren hâlleri; HMK 22, incelemeyi yapacak bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay dairesini; HMK 23 ise inceleme usulünü ve kararın etkisini düzenler. HMK 23/1 uyarınca inceleme dosya üzerinden yapılabilir. HMK 23/2 uyarınca bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilen yargı yeri belirleme kararları ile kanun yolu incelemesi sonunda kesinleşen görev ve yetki kararları, davaya daha sonra bakacak mahkemeyi bağlar.
Düzenlemenin Kapsamı
Bağlayıcılık, yalnız ilk derece mahkemesi bakımından değil, uyuşmazlık yeniden kanun yolu incelemesine geldiğinde üst mahkeme bakımından da önem taşır. Yargı yeri belirlenen mahkeme, aynı gerekçeyi tekrarlayarak yeniden görevsizlik veya yetkisizlik kararı veremez. Ancak karar, dava şartları dışındaki yeni ve bağımsız bir hukuki engelin incelenmesini ortadan kaldırmaz.
Başvuru ve İnceleme Usulü
Karşılıklı kararların aynı davaya ilişkin olup olmadığı, kararların kesinleşme biçimi, dosyanın hangi yargı çevresinde bulunduğu ve uyuşmazlığın adli yargı içindeki görev-yetki meselesi olup olmadığı kontrol edilir. Yargı kolu uyuşmazlıkları, HMK 21-23 yerine Uyuşmazlık Mahkemesi mevzuatına tabi olabilir. Dosyada kesinleşme şerhleri ve tebligat kayıtları eksiksiz bulunmalıdır.
Süreler, Görevli ve Yetkili Merci
HMK 23 başlı başına bir başvuru süresi öngörmez. Süre bakımından belirleyici olan, görevsizlik veya yetkisizlik kararlarının kesinleşmesi ve HMK 20’deki dosyanın gönderilmesini isteme süresidir. Yargı yeri belirleme talebi, görev veya yetki uyuşmazlığının kanuni koşulları oluştuktan sonra ilgili merciye gönderilir.
İspat, Delil ve Dosya Yönetimi
İlk ve ikinci mahkemenin kararları, kesinleşme bilgileri, dava dilekçesi, taraf ve uyuşmazlık özeti ile dosyanın gönderilme yazıları temel belgelerdir. Kararların farklı davalara veya farklı talep sonuçlarına ilişkin olması hâlinde yargı yeri belirleme koşulu oluşmayabilir.
Yargıtay, Anayasa Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi Uygulaması
Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 16.05.2022 tarihli, 2022/5457 E., 2022/8510 K. sayılı kararında, daha önce verilen yargı yeri belirleme kararının mahkemeleri bağladığı ve belirlenen mahkemenin uyuşmazlığı sonuçlandırması gerektiği vurgulanmıştır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2021/1456 E., 2022/6958 K. sayılı kararında da kanun yolu incelemesiyle kesinleşen görev kararının sonraki yargılamayı bağladığı kabul edilmiştir. Kararların somut olaya uygulanabilmesi için önceki kararın aynı uyuşmazlığa ilişkin olup olmadığı ayrıca incelenmelidir.
Doktrindeki Görüşler ve Uygulamadaki Tartışmalar
Öğretide bağlayıcılığın, görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olmasıyla çelişmediği kabul edilir. Kamu düzeni yalnız doğru mahkemenin belirlenmesini değil, görev tartışmasının makul sürede sona ermesini de gerektirir. Aksi yaklaşım, tarafların esas hakkında karar alamadığı sürekli bir usul döngüsü yaratır.
Somut Olaylarda Dikkat Edilmesi Gerekenler
Dosya gönderildiğinde belirlenen mahkeme, üst merci kararını karar başlığında ve ara kararlarında açıkça dikkate almalıdır. Taraflar, aynı görev veya yetki itirazını tekrar etmek yerine esasa ilişkin iddia ve delillerini sunmalıdır. Önceki kararın kapsamı tereddütlü ise bağlayıcılığın hangi talep ve taraflar yönünden doğduğu gerekçeli biçimde açıklanmalıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Kesinleşmeyen iki karar üzerinden yargı yeri belirlenmesi istemek
- Aynı dava ile bağlantılı fakat farklı bir davayı karşılıklı karar varmış gibi göstermek
- Adli-idari yargı kolu uyuşmazlığını HMK 21-23 kapsamında değerlendirmek
- Yargı yeri belirlendikten sonra aynı nedenle yeniden görevsizlik kararı vermek
- HMK 20’deki dosyanın gönderilmesini isteme süresini takip etmemek
Hukuki Değerlendirme
HMK 23’ün etkisi, yalnız dosyanın bir mahkemeye gönderilmesi değildir. Düzenleme, görev ve yetki tartışmasını bağlayıcı biçimde kapatır. Bu nedenle belirleme kararının kapsamı doğru okunmalı, aynı uyuşmazlıkta yeni bir görevsizlik döngüsü yaratılmamalıdır.
Sonuç
Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
Kaynak ve Doğrulama Notları
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 20-23
- Yargıtay 5. HD, 16.05.2022, 2022/5457 E., 2022/8510 K.
- Yargıtay 4. HD, 2021/1456 E., 2022/6958 K.
- Kaynak PDF: blog-mevzuat-hmk-madde-23-inceleme-usulu-ve-sonucu-d7c21394.pdf
Sık Sorulan Sorular
Hayır. HMK 23/1, incelemenin dosya üzerinden yapılabilmesine izin verir.
Telif ve Kullanım
Bu sitedeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Günser + Partners (Law & Consultancy)'a aittir. İçeriklerin kopyalanarak veya özetlenerek izinsiz biçimde başka internet sitelerinde yayımlanması hâlinde hukuki ve cezai yollara başvurulur. Avukat meslektaşların makale içeriklerini dava dilekçelerinde kullanması serbesttir.
Hukuki Bilgilendirme ve Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık veya somut olay bakımından görüş niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık, kendi koşulları, süreleri, delilleri ve güncel mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. İçeriğe dayanılarak işlem yapılması hak kaybına yol açabilir. Makalenin okunması veya iletişime geçilmesi tek başına avukat müvekkil ilişkisi kurmaz.
Hukuki durumunuzu birlikte değerlendirebiliriz
Meselenizi doğrudan avukatlarımıza ileterek size uygun bir görüşme için randevu talep edebilirsiniz. Başvurunuz, olayın niteliğine göre özenle değerlendirilir.