Tasarruf İlkesi Nedir?

HMK m.24 üç temel kural getirir:

• Hâkim taraflardan birinin talebi olmadan kendiliğinden dava inceleyemez ve karara bağlayamaz.
• Kanunda açıkça belirtilmedikçe hiç kimse kendi lehine olan davayı açmaya veya hakkını talep etmeye zorlanamaz.
• Tarafların serbestçe tasarruf edebilecekleri dava konusu üzerindeki tasarruf yetkisi, dava açıldıktan sonra da devam eder.

Bu ilke, özel hukukta irade serbestisinin yargılama hukukundaki görünümüdür.

Bir hakkın ihlal edilmesi, mahkemeyi kendiliğinden harekete geçirmez. Hak sahibi dava açıp açmamakta, talebinin kapsamını belirlemekte ve kanunun izin verdiği ölçüde yargılamayı sürdürüp sürdürmemekte serbesttir.

Dava açıldıktan sonra davacı:

• Davadan feragat edebilir,
• Davayı geri alabilir,
• Davalıyla sulh olabilir,
• Arabuluculuk yoluyla anlaşabilir,
• Talebini daraltabilir.

Bu işlemlerin her birinin koşulları ve sonuçları farklıdır. Özellikle feragat, kesin hüküm gibi sonuç doğurduğundan sıradan bir dilekçe açıklaması olarak değerlendirilmemelidir.

Tasarruf ilkesi HMK m.24'te, taleple bağlılık ilkesi HMK m.26'da düzenlenmiştir.

Taleple bağlılık, hâkimin tarafların talep sonucundan fazlasına veya başka bir şeye karar verememesi anlamına gelir. Mahkeme talep edilenden daha azına karar verebilir; ancak talep edilmeyen bağımsız bir hukuki sonucu kendiliğinden hükme bağlayamaz.

Tasarruf ilkesi uyuşmazlığın başlatılması ve sürdürülmesiyle; taleple bağlılık hükmün sınırıyla ilgilidir.

HMK m.25'te düzenlenen taraflarca getirilme ilkesi, hâkimin kural olarak tarafların ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaması ve delil toplayamamasıyla ilgilidir.

Üç ilke birbirine yakın görünse de farklı sorulara cevap verir:

• HMK m.24: Dava açılacak mı, sürdürülecek mi?
• HMK m.25: Vakıa ve delilleri kim getirecek?
• HMK m.26: Hâkim hangi talep hakkında hüküm kurabilir?

Tasarruf ilkesi, hâkimin tarafların hukuki nitelendirmesiyle bağlı olduğu anlamına gelmez. HMK m.33 uyarınca hâkim Türk hukukunu kendiliğinden uygular.

Taraflar maddi vakıaları ve talep sonucunu bildirir. Hâkim bu vakıalara uygulanacak hukuki sebebi doğru biçimde belirler. Ancak hukuki nitelendirme yetkisi, talep edilmeyen başka bir şeye hükmetme yetkisi vermez.

Kanunun kamu düzeni veya korunmaya muhtaç kişilerin menfaati nedeniyle hâkime kendiliğinden hareket yetkisi verdiği durumlarda tasarruf ilkesi sınırlanabilir. Çekişmesiz yargı işleri, vesayet, çocukların korunması ve bazı aile hukuku uyuşmazlıklarında hâkimin araştırma ve müdahale yetkisi daha geniştir.

Yargılama giderleri de talep edilmemiş olsa dahi kanunun öngördüğü şekilde kendiliğinden hükme bağlanabilir.

Taraflar yalnız üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri haklar bakımından sulh, feragat ve kabul gibi işlemler yapabilir. Kamu düzenine ilişkin, kişiye sıkı sıkıya bağlı veya kanunun taraf iradesine bırakmadığı alanlarda tasarruf yetkisi sınırlıdır.

Örneğin boşanma davasında tarafların boşanma konusunda anlaşması tek başına her durumda hüküm kurulması için yeterli değildir; kanundaki maddi ve usuli koşulların gerçekleşmesi gerekir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2019/720 E., 2022/836 K. sayılı kararında, tasarruf ilkesinin davayı açma, dava konusunu belirleme, dilekçelerle davaya etki etme ve mahkemenin karar vermesine gerek kalmadan davayı sona erdiren işlemler yapma yetkisini taraflara tanıdığı açıklanmıştır.

Yargıtay, talep edilmeyen takyidatların kaldırılması, açılmamış bir karşı dava varmış gibi hüküm kurulması veya taraf olmayan kişilerin hakkını etkileyen karar verilmesini tasarruf ve taleple bağlılık ilkelerine aykırı kabul etmektedir.

• Tasarruf ilkesi ile taleple bağlılığın aynı kabul edilmesi,
• Hâkimin hukuki sebebi değiştiremeyeceğinin düşünülmesi,
• Talep sonucu açık olmadan dava açılması,
• Feragat, kabul ve sulhun sonuçlarının birbirine karıştırılması,
• Kamu düzenine ilişkin davalarda taraf anlaşmasının mahkemeyi her durumda bağlayacağının sanılması,
• Talep edilmeyen fer'i haklar hakkında otomatik hüküm kurulacağının düşünülmesi.

Tasarruf ilkesi, taraflara geniş yetki verirken bu yetkinin açık ve usulüne uygun kullanılmasını gerektirir. Özellikle talep sonucu, feragat, kabul, sulh ve davanın geri alınması gibi işlemler geri dönülmesi güç sonuçlar doğurur.

Dava talebinin yanlış kurulması veya davayı sona erdiren işlemlerin sonuçları anlaşılmadan yapılması ciddi hak kaybı yaratabilir. Dava stratejinizin ve usuli beyanlarınızın değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.