Medeni Usul Hukuku · · ≈3 dk okuma
HMK Madde 37: Hâkimin Bizzat Çekilmemesi Hâli
HMK 37 kapsamında hâkimin bizzat çekilmemesi, ret sebepleri, başvuru süresi, inceleme mercii ve Yargıtay uygulaması. Güncel uygulama esasları.
Hâkimin tarafsızlığı adil yargılanma hakkının temel unsurlarındandır. HMK madde 37, hâkimin reddini gerektiren bir sebep bulunmasına rağmen kendiliğinden çekilmemesi hâlinde, taraflardan biri usulüne uygun ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabileceğini düzenler.
Düzenlemenin Konusu ve Hukuki Niteliği
Madde, hâkimin yasaklılığı ile reddi arasındaki ayrım üzerine kuruludur. HMK madde 34’teki yasaklılık hâlleri kamu düzeniyle bağlantılıdır ve hâkimin davaya bakması mümkün değildir. HMK madde 36’daki ret sebeplerinde ise tarafsızlık konusunda ciddi ve objektif bir kuşku aranır. Madde 37, ret sebebi mevcut olsa bile tarafların süresinde talepte bulunmadığı dönemde yapılan işlemleri kendiliğinden hükümsüz saymaz.
HMK Madde 37 Hükmü
“Hâkim, reddini gerektiren sebeplerden biri varken bizzat çekilmezse, iki taraftan biri ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabilir.”
Düzenleme, ret sebeplerinin tarafça ileri sürülmesine bağlı niteliğini ortaya koyar. Bununla birlikte hâkim, tarafsızlığı konusunda kuşku doğuran durumu kendisi değerlendirerek çekilebilir. Ret talebi, hâkimin kararından hoşnutsuzluk duyulması için kullanılan olağan bir kanun yolu değildir.
İlgili Mevzuat Hükümleri
HMK madde 34 yasaklılık hâllerini, madde 36 ret sebeplerini, madde 38 ret usulünü, madde 40-44 ise inceleme mercii ve kanun yollarını düzenler. Anayasa’nın 36. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi de bağımsız ve tarafsız mahkeme güvencesinin temel dayanaklarıdır.
Yargıtay Uygulaması
Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 10.11.2016 tarihli, 2016/9771 E. ve 2016/10311 K. sayılı kararında, hâkim ile taraf arasında derdest tazminat davası bulunması HMK madde 36/1-d çerçevesinde değerlendirilmiş ve hâkimin çekilme kararının kabulü onanmıştır. Karar, kişisel hoşnutsuzlukla somut, devam eden hukuki ihtilaf arasındaki farkı göstermesi bakımından önemlidir.
Doktrindeki Görüşler ve Uygulamadaki Tartışmalar
Tarafsızlık değerlendirmesinde yalnız hâkimin öznel kanaati değil, dışarıdan bakıldığında makul bir gözlemcide kuşku doğup doğmadığı da önem taşır. Buna karşılık dosya yönetimine, delil değerlendirmesine veya ara kararlara yönelik her itiraz ret sebebi değildir; bunlar çoğu kez istinaf veya temyiz denetiminin konusudur.
Somut Olaylarda Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Ret sebebi somutlaştırılmalı; tarih, olay, ilişki ve delil açıkça belirtilmelidir. “Hâkim aleyhime karar verdi” veya “duruşmada sert davrandı” biçimindeki soyut iddialar yeterli değildir. Ret talebinin yargılamayı uzatma amacıyla kullanılması hâlinde disiplin para cezası riski doğabilir.
Süreler, Görevli ve Yetkili Merci
Ret sebebini bilen taraf talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir. Sebep daha sonra öğrenilmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce bildirilmelidir. Talep reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir; inceleme HMK madde 40 ve devamındaki mercilerce yapılır.
İspat, Delil ve Usul Sorunları
Ret dilekçesinde sebep ve deliller açıkça gösterilmeli, varsa belgeler eklenmelidir. İddianın doğruluğunu ortaya koyan dava kayıtları, taraf-hâkim arasındaki başka dosyalar, yazılı beyanlar veya tutanaklar delil olabilir. Soyut kanaat ve yorumlar tek başına yeterli görülmez.
Sık Yapılan Hatalar
Ret talebini kanun yolu yerine kullanmak, süreyi kaçırmak, somut delil göstermemek, hâkimin her ara kararını tarafsızlık sorunu olarak sunmak ve yasaklılıkla ret sebeplerini birbirine karıştırmak uygulamadaki başlıca hatalardır.
Hukuki Değerlendirme
Hâkimin reddi, tarafsız yargılanma hakkını koruyan istisnai bir güvencedir. Bu kurumun etkili olabilmesi, somut ret sebeplerinin zamanında ileri sürülmesine; yargılamayı geciktirme aracı hâline gelmemesi ise ret ile kanun yolu denetiminin doğru ayrılmasına bağlıdır.
Sonuç
Ret sebebinin süresinde ve delilleriyle ileri sürülmemesi hak kaybına yol açabilir. Somut olayın HMK madde 34, 36, 37 ve 38 çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
<!-- EDİTÖRYAL DOĞRULAMA NOTU - YAYIN ÖNCESİ KONTROL 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 31.07.2026 tarihinde erişilebilen konsolide metni; Adalet Bakanlığı mevzuat bağlantısı; TBMM kanun bilgileri.
- Yargıtay 20. HD, 10.11.2016, 2016/9771 E., 2016/10311 K.
- HMK m. 34-44; Anayasa m. 36; AİHS m. 6.
Kaynak PDF: blog-mevzuat-hmk-madde-37-hakimin-bizzat-cekilmemesi-hali-108deb6c.pdf Kontrol tarihi: 31.07.2026. -->
Sık Sorulan Sorular
Ret sebebi bakımından kural olarak tarafın usulüne uygun talebi aranır. Yasaklılık hâlleri ise farklı değerlendirilir ve kamu düzeni yönü taşır.
Telif ve Kullanım
Bu sitedeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Günser + Partners (Law & Consultancy)'a aittir. İçeriklerin kopyalanarak veya özetlenerek izinsiz biçimde başka internet sitelerinde yayımlanması hâlinde hukuki ve cezai yollara başvurulur. Avukat meslektaşların makale içeriklerini dava dilekçelerinde kullanması serbesttir.
Hukuki Bilgilendirme ve Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık veya somut olay bakımından görüş niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık, kendi koşulları, süreleri, delilleri ve güncel mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. İçeriğe dayanılarak işlem yapılması hak kaybına yol açabilir. Makalenin okunması veya iletişime geçilmesi tek başına avukat müvekkil ilişkisi kurmaz.
Hukuki durumunuzu birlikte değerlendirebiliriz
Meselenizi doğrudan avukatlarımıza ileterek size uygun bir görüşme için randevu talep edebilirsiniz. Başvurunuz, olayın niteliğine göre özenle değerlendirilir.